Дар солҳои соҳибистиқлолии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи таҳкими давлатдории миллӣ, баланд бардоштани сатҳи маърифати шаҳрвандон ва тарбияи насли ҷавон дар рӯҳияи эҳтиром ба қонун, арзишҳои миллӣ ва ҳуқуқу озодиҳои инсон ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст. Дар ин раванд муассисаҳои таълимӣ ва, пеш аз ҳама, омӯзгорон нақши муҳим доранд. Омӯзгор танҳо интиқолдиҳандаи донишҳои илмӣ нест. Ӯ дар ташаккули ҷаҳонбинӣ, мавқеи шаҳрвандӣ, муносибат ба ҷомеа ва арзишҳои ахлоқию ҳуқуқии насли наврасу ҷавон саҳми бевосита мегузорад.
Аз ин рӯ, сатҳи дониш, фарҳанг, масъулиятшиносӣ ва мавқеи ҳуқуқии омӯзгор ба раванди таълиму тарбия таъсири назаррас мерасонад. Аҳамияти ин масъала дар шароити имрӯза боз ҳам бештар мегардад, зеро рушди ҷомеа танҳо ба пешрафти иқтисодӣ ва бунёди инфрасохтор вобаста нест. Ҷомеаи мутамаддин ҳамзамон ба шаҳрвандони дорои маърифати баланд, эҳтиромкунандаи қонун ва ҳуқуқи дигарон ниёз дорад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии чунин ҷомеаро фароҳам овардааст. Тоҷикистон тибқи моддаи 1 давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Моддаи 10 эътибори олии ҳуқуқии Конститутсияро муқаррар намуда, риоя ва иҷрои Конститутсия ва қонунҳоро вазифаи давлат ва шаҳрвандон медонад. Аз ин нуқтаи назар, маърифати ҳуқуқӣ бояд на танҳо ҳамчун донистани қонун, балки ҳамчун қисми фарҳанги шаҳрвандӣ ва тарзи муносибати инсон ба ҷомеа баррасӣ гардад.
Маърифати ҳуқуқӣ маҷмӯи дониш, тасаввурот, муносибат ва малакаҳоест, ки ба шахс имкон медиҳад ҳуқуқу уҳдадориҳои худро дарк намуда, дар муносибатҳои ҷамъиятӣ мувофиқи талаботи қонун амал намояд. Шахси дорои маърифати баланди ҳуқуқӣ на танҳо ҳуқуқҳои худро медонад, балки ҳуқуқи дигаронро низ эҳтиром мекунад. Ӯ мефаҳмад, ки озодӣ бе масъулият вуҷуд дошта наметавонад ва истифодаи ҳуқуқ бояд бо риояи қонун ва манфиатҳои ҷомеа мувофиқ бошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаи 42 муқаррар мекунад, ки ҳар шахс вазифадор аст Конститутсия ва қонунҳоро риоя намуда, ҳуқуқ, озодӣ, шаъну шарафи дигаронро эҳтиром намояд. Ҳамзамон дар ҳамин модда таъкид шудааст, ки надонистани қонун ҷавобгариро истисно намекунад. Ин меъёр аҳамияти махсус дорад. Агар шаҳрванд қонунро надонад, имконияти риояи бошууронаи он маҳдуд мегардад.
Бинобар ин, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ бояд аз оила ва муассисаи таълимӣ оғоз ёфта, дар тамоми давраи ҳаёти инсон идома ёбад. Дар ин раванд омӯзгор метавонад ҳамчун пайванди муҳим миёни талаботи қонун ва ҳаёти воқеии таълимгиранда амал намояд. Дар муассисаи таълимӣ шахсияти омӯзгор яке аз омилҳои асосии таъсиррасон ба ташаккули ҷаҳонбинии донишҷӯ мебошад. Донишҷӯ на танҳо аз сухан ва дарси омӯзгор, балки аз рафтор, муносибат, адолат, масъулиятшиносӣ ва муносибати ӯ ба қонун низ сабақ мегирад. Аз ин рӯ, омӯзгори дорои маърифати баланди ҳуқуқӣ бояд дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ намунаи эҳтиром ба қонун, ҳуқуқи инсон ва шаъну шарафи дигарон бошад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми омӯзгор», ки 17 декабри соли 2025 таҳти №2215 қабул гардида, ҳоло амал мекунад, мақом, ҳифзи ҳуқуқ, кафолатҳои иҷтимоӣ ва таъмини иҷрои самараноки уҳдадориҳои омӯзгорро танзим менамояд. Қонун омӯзгорро шахси дорои таҳсилоти касбӣ медонад, ки дар муассисаҳои таълимӣ ба таълиму тарбия машғул мебошад.
Аҳамияти ин қонун барои масъалаи мавриди таҳқиқ дар он аст, ки мақоми омӯзгорро бо масъулияти касбӣ ва фаъолияти самараноки таълимию тарбиявӣ пайваст менамояд. Аз ин рӯ, омӯзгор бояд пайваста дониши касбӣ ва ҳуқуқии худро такмил диҳад. Муҳим аст, ки омӯзгор ҳангоми муносибат бо донишҷӯ на танҳо талаботи интизомиро риоя намояд, балки ба ҳуқуқу озодиҳо, шаъну шараф ва эҳтироми шахсияти ӯ низ таваҷҷуҳ зоҳир кунад. Чунин муносибат худ як шакли тарбияи ҳуқуқӣ мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосии давлат бояд дар маркази тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон қарор дошта бошад. Конститутсия 6 ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, минбаъд се маротиба ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд.
Барои донишҷӯ муҳим аст, ки Конститутсияро танҳо ҳамчун маҷмӯи моддаҳои ҳуқуқӣ не, балки ҳамчун санади муайянкунандаи муносибатҳои асосии инсон, ҷомеа ва давлат дарк намояд. Масалан, моддаи 41 ҳуқуқи ҳар шахсро ба таҳсил муқаррар мекунад. Моддаи 42 бошад, дар баробари ҳуқуқҳо, вазифаи риояи Конститутсия ва қонунҳо ва эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигаронро муайян менамояд. Ҳамин пайвасти ҳуқуқ ва вазифа бояд дар таълими ҳуқуқии ҷавонон бештар шарҳ дода шавад. Зеро шаҳрванд танҳо вақте фарҳанги баланди ҳуқуқӣ дорад, ки ҳам ҳуқуқи худро ва ҳам масъулияти худро дар назди ҷомеа дарк кунад. Эълон шудани соли 2024 ҳамчун «Соли маърифати ҳуқуқӣ» таваҷҷуҳи ҷомеаро ба ин масъала бештар намуд. Бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 декабри соли 2023, №668 соли 2024 «Соли маърифати ҳуқуқӣ» эълон гардид. Ин ташаббус танҳо ба баргузории чорабиниҳои алоҳида маҳдуд намешавад.
Маърифати ҳуқуқӣ бояд ба як қисми доимии фаъолияти таълимию тарбиявӣ табдил ёбад. Дар ин самт муассисаҳои таҳсилоти олӣ имкониятҳои васеъ доранд. Дарсҳои кушод, мизҳои мудаввар, конференсияҳои донишҷӯён, суҳбатҳои ҳуқуқӣ, вохӯрӣ бо ҳуқуқшиносон, таҳлили ҳолатҳои воқеии ҳуқуқӣ ва озмунҳои донишҳои ҳуқуқӣ метавонанд барои баланд бардоштани сатҳи донишҳои ҳуқуқии ҷавонон мусоидат намоянд. Муҳим он аст, ки чунин чорабиниҳо хусусияти расмӣ ва қолабӣ надошта бошанд. Донишҷӯ бояд имконият дошта бошад, ки масъалаҳои воқеии ҳаёти худро аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ таҳлил кунад. Яке аз масъалаҳои муҳим дар тарбияи ҳуқуқӣ он аст, ки донишҳои гирифташуда бояд ба рафтори воқеӣ табдил ёбанд.
Донистани моддаҳои қонун худ ба худ маънои дорои фарҳанги баланди ҳуқуқӣ буданро надорад. Фарҳанги ҳуқуқӣ дар муносибати инсон ба қонун, ба ҳуқуқи дигарон ва ба масъулияти шахсии ӯ зоҳир мегардад. Масалан, донишҷӯ метавонад ҳуқуқи худро ба таҳсил донад, аммо ҳамзамон бояд вазифаи худро оид ба риояи тартиботи муассисаи таълимӣ, эҳтироми омӯзгорон ва ҳамкурсони худ, истифодаи масъулонаи имкониятҳои таълимӣ ва риояи қонунро низ дарк кунад. Аз ин рӯ, омӯзгор бояд таълими ҳуқуқиро бо мисолҳои ҳаётӣ пайваст намояд. Дар ин ҳолат донишҷӯ қонунро ҳамчун матни дур аз зиндагӣ не, балки ҳамчун воситаи танзими муносибатҳои ҳаррӯзаи худ дарк мекунад. Маърифати ҳуқуқӣ аз тарбияи ахлоқӣ ҷудо нест. Эҳтиром, ростқавлӣ, масъулиятшиносӣ, адолат, инсондӯстӣ ва эҳтироми шахсияти дигарон ҳамзамон арзишҳои ахлоқӣ ва заминаҳои муҳими рафтори ҳуқуқӣ мебошанд. Аз ин рӯ, омӯзгор ҳангоми тарбияи ҳуқуқии ҷавонон бояд ба масъалаҳои ахлоқӣ низ таваҷҷуҳ намояд.
Шахсе, ки арзиши эҳтиром ба дигаронро дарк кардааст, барои қабули талаботи ҳуқуқӣ низ омодагии бештар дорад. Дар ҷомеаи муосир ин масъала махсусан муҳим аст. Ҷавонон дар муҳити иттилоотии васеъ қарор доранд ва ҳар рӯз бо маълумоти гуногун, муносибатҳои гуногуни иҷтимоӣ ва мавқеъҳои мухталиф рӯ ба рӯ мешаванд. Дар чунин шароит онҳо бояд тавонанд маълумотро дуруст арзёбӣ карда, ҳуқуқ ва масъулияти худро дарк намоянд. Имрӯз нақши омӯзгор танҳо ба гузаронидани дарс маҳдуд намешавад. Омӯзгори муосир бояд роҳнамои донишҷӯ дар масъалаҳои илмӣ, касбӣ, иҷтимоӣ ва шаҳрвандӣ низ бошад. Аз ин рӯ, худи омӯзгор бояд пайваста дониши ҳуқуқии худро такмил диҳад. Қонунгузорӣ тағйир меёбад, муносибатҳои иҷтимоӣ нав мешаванд ва технологияҳои муосир масъалаҳои нави ҳуқуқиро ба миён меоранд. Махсусан дар шароити рақамикунонии ҷомеа масъалаҳои фарҳанги ҳуқуқӣ дар фазои маҷозӣ аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Ҷавонон бояд дар бораи масъулияти истифодаи иттилоот, эҳтироми ҳуқуқи муаллиф, ҳифзи маълумоти шахсӣ, муносибати масъулона дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва дигар масъалаҳои ҳуқуқии муҳити рақамӣ маълумоти кофӣ дошта бошанд. Дар ин самт низ омӯзгор метавонад нақши муҳим дошта бошад.
Дар натиҷаи таҳлил метавон гуфт, ки маърифати ҳуқуқӣ яке аз заминаҳои муҳими ташаккули ҷомеаи ҳуқуқбунёд ва шаҳрвандии масъул мебошад. Он танҳо донистани қонун нест, балки маҷмӯи дониш, муносибат, ҷаҳонбинӣ ва рафтори қонунӣ мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ташаккули чунин фарҳанг заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам овардааст. Меъёрҳои он ҳуқуқу озодиҳои инсонро эътироф намуда, ҳамзамон масъулияти ҳар шахсро дар риояи қонун ва эҳтироми ҳуқуқи дигарон муайян мекунанд. Дар ин раванд нақши омӯзгор ниҳоят муҳим аст. Омӯзгор на танҳо донишҳои ҳуқуқиро меомӯзонад, балки бо рафтор ва муносибати худ ба донишҷӯ намунаи эҳтиром ба қонун, адолат, масъулият ва ҳуқуқи инсонро нишон медиҳад. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми омӯзгор» ин мавқеи омӯзгорро дар низоми таълиму тарбия боз ҳам равшантар менамояд. Қонун мақом ва кафолатҳои ҳуқуқии омӯзгорро муқаррар намуда, барои фаъолияти самараноки касбии ӯ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Аз ин рӯ, вазифаи омӯзгор танҳо таълим додани донишҷӯ нест. Вазифаи ӯ инчунин тарбия намудани шаҳрванди донишманд, масъулиятшинос, қонунмадор, ватандӯст ва эҳтиромкунандаи ҳуқуқи дигарон мебошад. Ҳамин аст, ки баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии омӯзгор ва донишҷӯ бояд яке аз самтҳои доимии фаъолияти муассисаҳои таҳсилоти олӣ бошад. Агар донишҳои ҳуқуқӣ ба фарҳанги ҳаррӯзаи инсон табдил ёбанд, эҳтиром ба қонун аз як талаботи расмӣ ба як арзиши ботинии шаҳрвандӣ мубаддал мегардад.
Саъдуллоева Гулнора, н.и.п. дотсент, мудири кафедраи муносибатҳои байналмилалӣ ва ҳуқуқи факултети муносибатҳои байналмилалӣ.