Фарҳанг ва арзишҳои миллӣ аз қадим то имрӯз ҳамчун пояи асосии худшиносӣ ва бақои миллат ба шумор мераванд. Ҳар як ҷомеа барои идомаи мавҷудияти худ ниёз дорад, ки наслҳои нав бо арзишҳо, анъанаҳо ва меъёрҳои маънавӣ ошно гарданд. Омӯзгор дар ин раванд мақоми калидӣ дорад. Ӯ на танҳо дониш меомӯзонад, балки ҳамчун интиқолдиҳандаи арзишҳои миллӣ ва фарҳангии ҷомеа амал менамояд.
Дар замони ҷаҳонишавӣ ва рақамикунонӣ масъалаи ҳифз ва густариши арзишҳои миллӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Омӯзгор имрӯз вазифадор аст, ки ҳамзамон бо интиқоли донишҳои замонавӣ, донишҷӯёнро бо арзишҳои фарҳанги миллӣ муҷаҳҳаз намояд, то онҳо дар баробари пешрафтҳои ҷаҳонӣ решаҳои хешро фаромӯш насозанд.
Фарҳанг маҷмӯи арзишҳо, меъёрҳо, суннатҳо, забон, адабиёт ва санъати як миллат мебошад. Он нерӯест, ки ҷомеаро муттаҳид месозад ва ба он симои хос мебахшад. Дар фарҳанги тоҷикӣ арзишҳое чун меҳнатдӯстӣ, инсонпарварӣ, адолат, дӯстӣ ва меҳмоннавозӣ ҷойгоҳи баланд доранд.
Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ таъкид кардааст: «Ҳар кӣ дониш надорад, ҷон надорад». Ин сухан на танҳо ба арзиши дониш, балки ба робитаи мустақими маърифат ва фарҳанг ишора мекунад. Омӯзгор бо истифода аз чунин мероси гаронбаҳо ба наслҳои нав таълим медиҳад, ки фарҳанг на танҳо як маҷмӯи суннатҳо, балки роҳи зиндагӣ ва меъёри инсон будан аст.
Фарҳанг ҳамчун асоси худшиносӣ имкон медиҳад, ки инсон шахсияти худро дар ҷомеа муайян созад ва аз таъсири манфии фарҳангҳои бегона эмин монад. Омӯзгор дар таърихи башар ҳамеша ҳамчун шахсияти пешоҳанг ва ҳомили маърифат баромад кардааст. Ӯ на танҳо дониш меомӯзонад, балки ҷаҳонбинии маънавӣ ва ахлоқиро низ ташаккул медиҳад.
В.А. Сластёнин қайд мекунад, ки фарҳанги педагогӣ «на танҳо маҷмӯи донишҳо ва малакаҳо, балки ҷаҳонбинии инсонпарварона ва мавқеи иҷтимоӣ» мебошад. Омӯзгор бо фарҳанги касбии худ намунаи зинда барои донишҷӯён аст. Омӯзгор дар муносибати худ бо шогирдон инсондӯстӣ, эҳтиром ба дигарон, масъулият ва ҳамкориро нишон медиҳад. Ба ин васила, арзишҳои маънавӣ ба таври зинда аз як насл ба насли дигар интиқол меёбанд.
Имрӯз ҷаҳонишавӣ ва рақамикунонӣ тамоми соҳаҳои зиндагиро фаро гирифтааст. Интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба муҳити таълимӣ ворид шудаанд. Бо вуҷуди имкониятҳои фаровон, ин раванд метавонад ба аз байн рафтани баъзе унсурҳои фарҳанги миллӣ оварда расонад.
Омӯзгор дар чунин шароит бояд нақши дугона иҷро кунад:
- Аз як тараф, истифодаи васоити рақамиро барои баланд бардоштани сифати таълим ва фарогирии донишҷӯён;
- Аз тарафи дигар, интиқоли арзишҳои миллӣ тавассути ҳамон васоити муосир.
Масалан, омӯзгор метавонад аз китобҳои рақамӣ, барномаҳои таълимӣ ва филмҳои фарҳангӣ барои муаррифии адабиёти классикӣ ва таърихи миллӣ истифода барад. Бо вуҷуди ин нақши бузурги омӯзгор, дар шароити имрӯза як қатор мушкилот вуҷуд доранд:
- камранг шудани суннатҳои миллӣ дар муҳити рақамӣ;
- афзоиши таъсири фарҳангҳои хориҷӣ ба ҷавонон тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ;
- бетафовутӣ ба арзишҳои миллӣ аз ҷониби баъзе наслҳо;
- камбуди маводи таълимии миллӣ дар шакли рақамӣ.
Ин мушкилот аз омӯзгор тақозо менамояд, ки бо роҳҳои эҷодкорона ва ҳамзамон илмӣ арзишҳои миллиро ба муҳити таълимӣ ворид намояд. Бо вуҷуди мушкилот, имкониятҳои зиёд мавҷуданд, ки омӯзгор метавонад аз онҳо истифода барад:
- фароҳам овардани муҳити фарҳангӣ дар мактаб: ташкил намудани чорабиниҳои фарҳангӣ, намоишгоҳҳо, маҳфилҳои адабӣ.
- истифодаи адабиёти миллӣ: хондани асарҳои Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Айнӣ ва дигар адибон дар барномаи таълимӣ.
- истифодаи технологияҳои рақамӣ: эҷоди барномаҳои таълимии миллӣ, китобхонаҳои онлайн ва захираҳои фарҳангӣ.
- тақвияти ҳамкории оила ва мактаб: ҷалби волидон ба равандҳои таълимӣ барои тақвияти арзишҳои миллӣ.
Омӯзгор шахсияти асосиест, ки наслҳои навро бо фарҳанги миллӣ ва арзишҳои бунёдӣ ошно месозад. Ӯ ҳамчун пайвандгари гузашта ва оянда амал мекунад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ нақши омӯзгор боз ҳам муҳим мегардад, зеро танҳо тавассути ӯ метавон арзишҳои миллӣ ва фарҳангиро ба таври зинда нигоҳ дошт.
Ҳамин тавр, омӯзгор ҳамчун интиқолдиҳандаи арзишҳо ва фарҳанги миллӣ вазифаи таърихӣ ва иҷтимоии худро иҷро мекунад. Тавре ки Ҷалолуддини Балхӣ гуфтааст: «Касе, ки реша надорад, барг ҳам надорад». Омӯзгор решаҳои миллатро ҳифз мекунад ва ба оянда интиқол медиҳад.
Ошимова Махбуба, н.и.п., дотсенти кафедраи психологияи факултети муносибатҳои байналмилалӣ.