Решаҳои таърихӣ ва фалсафаи номи Меҳргон
Иди Меҳргон таърихи беш аз сеҳазорсола дорад. Донишманди бузурги Шарқ Абурайҳон Берунӣ дар асари гаронбаҳои худ «Осор-ул-боқия» пайдоиш ва моҳияти ин ҷашнро ба таври амиқ таҳлил кардааст. Мувофиқи заминшинохт ва тақвими ниёгони мо, Меҳргон дар рӯзи аввали моҳи Меҳр (мутобиқ ба оғози фасли тирамоҳ ва баробаршавии шабу рӯзи тирамоҳӣ) ҷашн гирифта мешуд. Вожаи «Меҳр» дар фарҳанги инсонӣ ва ойини меҳрпарастӣ (митраизм) чанд маънои муқаддасро ифода мекунад:
- Нуру Офтоб: Ниёгони мо Меҳрро номи дигари Офтоб ва рушноӣ медонистанд. Дар давлати Сосониён шоҳон дар рӯзи Меҳргон тоҷеро, ки сурати Офтоб дар он нақш ёфта буд, ба сар мегузоштанд.
- Аҳду паймон: Меҳр рамзи садоқат, ростӣ ва поквиҷдонӣ дар муносибатҳои инсонӣ буд.
- Муҳаббат ва дӯстӣ: ин вожа то имрӯз дар забони тоҷикӣ маънои асосии худро нигоҳ дошта, ифодагари меҳру вафо ва дӯстӣ мебошад.
Дар сарчашмаҳои асотирӣ ва адабӣ, аз ҷумла дар «Авасто» ва «Шоҳнома»-и Ҳаким Фирдавсӣ, пайдоиши Меҳргон ба пирӯзии Коваи Оҳангар ва Шоҳ Фаридун бар заҳҳоки морон нисбат дода мешавад. Дар ин рӯз Фаридун тоҷи шоҳӣ ба сар ниҳод ва мардумро аз зулму истибдод наҷот дод, ки ин рамзи пирӯзии нур бар зулмат ва адолат бар ҷаҳолат аст.
Иди деҳқон ва хони пурнеъмати тирамоҳӣ
Агар Наврӯз иди эҳёи табиат, оғози киштукор ва баҳори сабз бошад, Меҳргон натиҷаи заҳмати деҳқон, фасли ҷамъоварии ҳосил ва тирамоҳи зарнисор аст. Кишоварзон пас аз заҳматҳои тӯлонии баҳорию тобистонӣ маҳсули дастранҷи худро ҷамъоварӣ менамуданд ва ба ин муносибат шукрона ва хурсандӣ мекарданд. Дар ин айём дастурхони Меҳргонӣ бо маҳсулоти навшод ороиш меёфт. Бар рӯи он намудҳои мухталифи ғалладона, меваҳои тирамоҳӣ (ангур, анор, себ, хурмо), нони гарми аз ҳосили нави гандум пухташуда, асал, оби заъфарон ва шамъҳо гузошта мешуданд. Ин дастурхон рамзи файзу баракат ва орзуи фаровонӣ барои соли оянда буд.
Ҳифзи суннатҳои Меҳргон дар замони Шӯравӣ
Дар даврони Иттиҳоди Шӯравӣ, мутаассифона, ҷашнҳои миллӣ ба монанди Меҳргон, Наврӯз ва Сада бо сабабҳои идеологӣ ҳамчун «идҳои диниву мазҳабӣ» инкор карда шуда, таҷлили расмии онҳо мамнӯъ гардид. Бо вуҷуди ин, хотираи таърихии миллати тоҷикро нест кардан ғайриимкон буд. Муҳаққиқон ва мардумшиносони маъруф, аз ҷумла Н.А. Кисляков, М.С. Андреев ва М.Р. Раҳимов, дар тадқиқотҳои худ исбот кардаанд, ки суннатҳои Меҳргон то миёнаҳои асри ХХ дар ноҳияҳои кӯҳистони Тоҷикистон устувор монда буданд. Дар водии Хуфи Кӯҳистони Бадахшон, Вахиё (Қаротегин), Бартанг ва Рушон мардум ин ҷашнро бо номҳои гуногуни маҳаллӣ нигоҳ медоштанд:
- Аз ҳосили нави гандум чаппотӣ, равғанҷӯшӣ ва умочи ба шир тайёр мекарданд.
- Орди навро ба «хамба»-ҳо (зарфҳои махсуси нигоҳдории орд) рехта, ба хонаҳо файзу баракат металабиданд.
- Дар хонаҳо испанд дуд мекарданд, либосҳои идона мепӯшиданд ва ба арвоҳи гузаштагон дуову фотиҳа мехонданд.
- Ҷамъоварии ҳосил бо иштироки Бобои Деҳқон ва шахсони рӯзгордида (халифаҳо) дар рӯзу соати неку саъд оғоз меёфт.
Истиқлолият ва умри дубони Меҳргон
Маҳз ба шарофати соҳибистиқлол гардидани Ҷумҳурии Тоҷикистон ва сиёсати фарҳангпарваронаи Пешвои миллат, Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҷашни Меҳргон аз нав эҳё гардид ва мақоми давлатиро соҳиб шуд.
Тибқи қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 5 августи соли 2009 (таҳти рақами 538) ва ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид», ҳар сол рӯзи 8 октябр дар саросари кишвар ҳамчун Иди миллии Меҳргон бо шукӯҳу шаҳомати хос таҷлил мегардад.
Пешвои миллат, Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи моҳияти ин ҷашн чунин таъкид кардааст:
«Меҳргон яке аз куҳантарин ҷашнҳои мардуми ориёинажод буда, гузаштагонамон онро ҳамчун ситоишу ниёиши Меҳр ё Митро ва рамзи аҳду паймон ва дӯстиву муҳаббати ойини меҳрпарастӣ таъбир кардаанд. Меҳргон иди ҷамъоварии ҳосили рӯёндаи деҳқон, иди фаровонӣ, шодию нишот, дӯстию рафоқат, ваҳдату ягонагӣ ва меҳру садоқат аст.»
Меҳргони муосир ва аҳамияти он дар амнияти озуқаворӣ
Имрӯзҳо ҷашни Меҳргон дар Тоҷикистон на танҳо як маросими таърихӣ, балки иди заҳмату меҳнат ва дастовардҳои соҳаи кишковарзӣ мебошад. Онро дар баъзе минтақаҳо бо номҳои «Иди ҳосилот», «Иди харбӯза», «Иди себ» ё «Иди асал» низ мешиносанд. Дар ин рӯзҳо дар тамоми шаҳру ноҳияҳои кишвар намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ доир мегардад. Пахтакорон, ғаллакорон, боғпарварон ва чорводорон маҳсули меҳнати худро бо нархҳои дастрас ба мардум пешкаш мекунанд.
Эҳёи Меҳргон ба рушди соҳаҳои зерин такони ҷиддӣ бахшид:
- Таъмини амнияти озуқаворӣ: Ҷамъоварии ҳосили фаровони картошка, ғалладона, меваву сабзавот гоми устувор дар иҷрои яке аз ҳадафҳои стратегии давлат мебошад.
- Иқтидори содиротӣ: Кишоварзони тоҷик ҳазорҳо тонна меваҳои шаҳдбор (ангур, зардолу, анор) ва меваҳои хушкро ба хориҷи кишвар, хусусан ба Русия ва кишварҳои Аврупо содир намуда, иқтисодиёти миллиро мустаҳкам менамоянд.
- Рӯҳбаландии деҳқон: Намоиши дастовардҳо ва қадрдонии пешсафони соҳаи кишоварзӣ заҳматкашонро ба корнамоиҳои нав ҳидоят мекунад.
Меҳргон дар оинаи адабиёт
Шоирони классики тоҷику форс дар мадҳи Меҳргон ва тирамоҳи заррин қасидаву ғазалҳои беназир сурудаанд. Аз Рӯдакиву Фирдавсӣ ва Манучеҳриву Фаррухӣ то шоирони муосир, ҳама файзу баракат ва шукӯҳи шоҳони замони Меҳргонро васф кардаанд:
Омад хуҷаста Меҳргон, ҷашни бузурги хусравон,
Пурфайз бод хони Шумо, аз нуру нору арғавон…
Манучеҳрии Домғонӣ омадани ин ҷашнро чунин тасвир мекунад:
Малико! Ҷашни Меҳргон омад,
Ҷашни шоҳону хусравон омад.
Хаз ба ҷои мулҳаму хиргоҳ,
Бадали боғу бӯстон омад.
Хулоса, Меҳргон таҷассумгари суннатҳои олии инсондӯстӣ, меҳнатқаринӣ ва ваҳдати миллӣ мебошад. Ин ҷашн ба мо ёдовар мешавад, ки танҳо бо заҳмати ҳалол, дӯстию рафоқат ва муҳаббат ба замину ватан метавон ба фаровонӣ ва зиндагии осоишта расид. Рӯ овардани миллати тоҷик ба ин арзишҳои муқаддаси ниёгон таҳти сиёсати хирадмандонаи Пешвои миллат, Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нишони устувории пойдевори фарҳанги миллии мост. Бигзор хони мардуми шарифи Тоҷикистон ҳамеша пурнеъмат, ватанамон обод ва ҷашни Меҳргон дар ҳар хонадон хуҷаставу бобаракат бошад!
Ғоибова Гулсифат, ассистенти кафедраи забонҳои романӣ-германии факултети забонҳои Аврупо.