Авф яке аз падидаҳои қадимӣ ва ҳамзамон муосири фарҳанги ҳуқуқӣ ва ахлоқии ҷомеа ба шумор меравад, ки он дар сарҳади се низоми муҳим қарор дорад: ҳуқуқ, ахлоқ ва сиёсат. Аз як тараф, авф бо ҷазо, қонун ва масъулияти ҳуқуқӣ иртибот дорад; аз тарафи дигар, он ба раҳм, бахшиш, ислоҳ ва эҳёи инсон вобаста мебошад.
Ҷомеа танҳо бо ҷазо устувор намешавад. Агар давлат фақат ҷазо диҳад, ҷомеа ба фазои тарс табдил меёбад. Агар фақат бубахшад, қонун беқувват мегардад. Ҳамин ҷо авф ҳамчун тавозуни нозуки миёни адолат ва инсондӯстӣ пайдо мешавад. Бале, инсонҳо чунон мавҷудоти мураккабанд, ки барои онҳо ҳам қонун лозим аст, ҳам раҳм, ҳам назорат, ҳам умед. Тамаддун идора кардани бесарусомонии инсон бо забони меъёр ҳамин аст.
Авф дар ҷомеаи ҳуқуқбунёд нишонаи камолоти давлатест, ки қувваи ҷазодиҳӣ дорад, вале дар ҷойи муносиб аз қувваи бахшиш низ истифода мекунад.
Авф амали ҳуқуқиест, ки тавассути он шахсони муайян аз ҷавобгарии ҷиноятӣ, адои ҷазо ё қисми муайяни ҷазо озод карда мешаванд. Аммо маънои амиқи он аз доираи ҳуқуқӣ фаротар меравад. Авф як навъи сиёсати инсонгароёнаи давлат мебошад, ки ба инсон имкони бозгашт ба ҷомеаро медиҳад.
Дар фалсафаи ҳуқуқ, ҷазо се вазифаи асосӣ дорад:
ҷуброни адолат;
пешгирии ҷиноят;
ислоҳи шахс.
Авф бештар ба вазифаи севвум, яъне ислоҳ ва бозгардонидани инсон ба ҳаёти солими иҷтимоӣ, такя мекунад. Агар мақсади ниҳоии ҷазо танҳо азият додан бошад, пас ҷомеа аз ҷинояткор фарқе намекунад. Аммо агар мақсад ислоҳ бошад, авф метавонад яке аз воситаҳои маънавӣ ва ҳуқуқии ин раванд мегардад.
Авф ба ҷомеа чунин паём медиҳад, ки инсон бо хатои худ баробар нест, инсон метавонад ислоҳ шавад, ҷомеа ҳақ дорад ҷазо диҳад, вале вазифадор аст имкони бозгаштро низ нигоҳ дорад.
Фарҳанги сулҳ маҷмӯи арзишҳо, рафторҳо ва муносибатҳоест, ки ба таҳаммул, ҳамдигарфаҳмӣ, эҳтиром ба инсон, пешгирии хушунат ва ҳалли осоиштаи ихтилофҳо равона шудааст. Дар ин замина, авф яке аз унсурҳои муҳимми фарҳанги сулҳ мебошад.
Сулҳ ҳолати ботинии ҷомеа аст, ки дар он одамон метавонанд бо ҳам зиндагӣ кунанд, ҳатто агар фикр, гузашта ва таҷрибаи онҳо яксон набошад. Агар ҷомеа қудрати бахшидан надошта бошад, он ҳамеша дар ҳолати интиқом, кина ва тақсимшавӣ мемонад.
Авф ба фарҳанги сулҳ аз чанд ҷиҳат, авф кинаро кам мекунад, эътимодро миёни давлат ва шаҳрванд тақвият медиҳад, барои баргардонидани шахс ба ҷомеа замина месозад, эҳсоси масъулияти ахлоқиро бедор мекунад ва ҷомеаро аз рӯҳияи интиқом ба рӯҳияи ислоҳ мегузаронад.
Дар ҷомеа, ки авф дуруст фаҳмида бишавад, бахшиш маънои фаромӯш кардани ҷиноятро надорад. Бахшиш маънои онро дорад, ки ҷомеа ба оянда низ нигоҳ мекунад, на танҳо ба гузашта.
Масъалаи асосӣ дар баҳси авф ин аст: оё авф бо адолат мухолиф нест?
Посух чунин аст: агар авф бе меъёр, бе таҳлил ва бе масъулият татбиқ гардад, метавонад ҳисси адолатро заиф созад. Аммо агар авф ба гурӯҳҳои муайян, бо асосҳои ҳуқуқӣ ва бо дарназардошти дараҷаи хавфнокии кирдор татбиқ шавад, он на мухолифи адолат, балки идомаи инсондӯстонаи адолат мебошад.
Адолат бе раҳм сахтгир мешавад. Раҳм бе адолат бесарусомонӣ меорад. Авф бояд миёни ин ду қутб тавозун эҷод кунад.
Дар ин маъно, авф чунин ҷазо барои ҳифзи қонун, авф барои ҳифзи инсон ва формулаи иҷтимоӣ дорад.
Ин формула, агарчи содда менамояд, вале бисёре аз баҳсҳои фалсафаи ҳуқуқро ҳал мекунад. Давлат набояд инсонро танҳо ҳамчун “вайронкунандаи қонун” бинад; давлат бояд дар шахси ӯ имкони ислоҳ, бозсозӣ ва бозгаштро низ эътироф намояд.
Авф набояд ҳамчун “озодии беоқибат” фаҳмида шавад. Авф онро ба сатҳи нави ахлоқӣ мебарад. Шахсе, ки мавриди авф қарор мегирад, бояд дарк кунад, ки ҷомеа ба ӯ имкони дуюм додааст.
Ин имкони дуввум се талаб яъне, эътирофи хато, ислоҳи рафтор ва баргардонидани фоида ба ҷомеа тавассути зиндагии солим ва созанда дорад.
Агар авф танҳо озодшавӣ бошад, натиҷаи он маҳдуд мемонад. Агар авф бо тарбия, назорат, шуғл, дастгирии иҷтимоӣ ва фарҳанги масъулият пайваст шавад, он ба механизми воқеии сулҳсозӣ табдил меёбад.
Яке аз мушкилоти ҷомеаҳои муосир коҳиши эътимод миёни давлат ва шаҳрванд мебошад. Авф метавонад дар ин раванд нақши муҳим бозад, зеро он симои давлатро ниҳоди тарбияткунанда ва башардӯст нишон медиҳад.
Дар шароити муосир масъалаи радикализатсия, ифротгароӣ ва ҷудошавии гурӯҳҳои муайян аз ҷомеа аҳамияти ҷиддӣ дорад. Авф метавонад дар ҳолатҳои муайян воситаи пешгирии радикализатсияи такрорӣ гардад, ба шарте ки он бо корҳои тарбиявӣ, иҷтимоӣ ва маънавӣ ҳамроҳ бошад.
Шахсе, ки аз ҷомеа комилан ронда мешавад, метавонад ба муҳити хатарнок баргардад. Аммо шахсе, ки имкони бозгашт, кор, оила, обрӯ ва эътирофи иҷтимоӣ меёбад, бештар ба роҳи созанда рӯ меорад.
Ҳамин ҷо авф ба фарҳанги сулҳ пайваст мешавад:
сулҳ танҳо бо маҳкум кардан пойдор намешавад; сулҳ бо бозгардонидани инсон ба ҷомеа устувор мегардад.
Дар назарияи фалсафӣ, авф падидаи бисёрқабата мебошад. Он масъалаҳои зеринро ба миён мегузорад:
инсон чист: маҷмӯи хатоҳо ё имкони ислоҳ?
давлат чист: мошини ҷазо ё низоми тарбия?
ҷомеа чист: муҳити интиқом ё фазои бозгашт?
адолат чист: баробар кардани ҷиноят бо ҷазо ё барқарор кардани тавозуни иҷтимоӣ?
Дар ин ҷо авф ба фалсафаи инсонгароӣ наздик мешавад. Инсон мавҷуди хатокор, омӯзанда ва ислоҳшаванда аст. Аз ҳамин сабаб, ҷомеаи солим бояд ҳам қонун дошта бошад, ҳам роҳи бозгашт.
Фарҳанги сулҳ маҳз аз ҳамин ҷо оғоз меёбад: аз қабул кардани он ки инсон метавонад хато кунад, вале набояд абадан ба хатои худ маҳкум гардад.
Авф яке аз муҳимтарин зуҳуроти фарҳанги ҳуқуқӣ ва ахлоқии ҷомеа мебошад, ки он дар худ се арзишро муттаҳид месозад: адолат, раҳм ва масъулият. Авф ҷомеаро аз хушунати равонӣ, кинаи иҷтимоӣ ва рӯҳияи интиқом дур намуда, барои таҳкими сулҳ, эътимод ва ҳамзистии шаҳрвандӣ замина фароҳам меорад.
Дар ҷомеаи муосир авф бояд на ҳамчун амали тасодуфӣ ё рамзӣ, балки ҳамчун ҷузъи сиёсати оқилонаи ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ баррасӣ шавад. Он замоне самаранок мегардад, ки бо назорат, тарбия, шуғл, дастгирии иҷтимоӣ ва баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандӣ пайваст бошад.
Аз ин рӯ, метавон гуфт:
авф фарҳанги сулҳро аз сатҳи шиор ба сатҳи амал мебарад. Он ба инсон имкони бозгашт медиҳад, ба ҷомеа имкони оромӣ ва ба давлат симои инсондӯстона мебахшад.
Шарифзода Мирзо, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, муаллими калони кафедраи муносибатҳои байналмилалӣ.