Таърихи ҳар миллат танҳо аз пирӯзиҳо, шукӯҳҳо ва дастовардҳо иборат нест. Дар умқи ҳар таърихи миллӣ захмҳое низ вуҷуд доранд, ки агар онҳо танҳо ҳамчун хотираи дарднок боқӣ монанд, метавонанд ба манбаи парокандагӣ, ноумедӣ ва худбегонагӣ табдил биёбанд. Аммо агар миллат тавонад захми худро бифаҳмад, аз он маъно барорад ва онро ба сабақи худшиносӣ табдил бидиҳад, он гоҳ захм дигар танҳо дард набуда, ба дарси миллӣ мубаддал мегардад. Дар ҳамин нуқтаи ҳассоси таърихӣ герменевтикаи сулҳ оғоз меёбад.
Сулҳи тоҷикон дар таърихи навини Тоҷикистон маҳз чунин падидаест, ки он танҳо хотимаи низоъ, қатъи ҷанг ё имзои як санади сиёсӣ набуд. Сулҳи тоҷикон як раванди маънавӣ, ахлоқӣ ва фалсафӣ буд, ки дар он миллат аз таҷрибаи сахти парокандагӣ ба зарурати ваҳдат, аз ранҷи ҷудоӣ ба маърифати ҳамбастагӣ ва аз фоҷиаи таърихӣ ба масъулияти ояндасозӣ гузашт.
Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ 27 июни соли 1997 дар таърихи давлатдории тоҷикон ҳамчун марҳилаи сарнавиштсоз сабт шудааст. Манбаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ин санадро ҳамчун паёми сулҳи деринтизор арзёбӣ мекунад, ки дар он ормони халқи тоҷик бо маънои эҳёгар ифода ёфтааст. Хабаргузории миллии «Ховар» таъкид мекунад, ки то расидан ба ин созишнома барои ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ ва хомӯш кардани ҷанги шаҳрвандӣ 21 маротиба музокира анҷом ёфта, 40 ҳуҷҷати муҳим ба имзо расид.
Аз ин рӯ, таҳлили сулҳи тоҷикон вазифаи таърихшиносӣ ё сиёсатшиносӣ нест. Ин масъала ба таърихи фалсафа, фалсафаи иҷтимоӣ, ахлоқшиносӣ, герменевтика, виҷдоншиносӣ ва тамаддуншиносӣ низ тааллуқ дорад. Сулҳи тоҷиконро бояд ҳамчун матни зиндаи таърих хонд. Матне, ки дар он дард, умед, хирад, масъулият, бахшиш, худшиносӣ ва ояндасозӣ якҷо таҷассум ёфтаанд.
Масъалагузории илмӣ
Масъалаи марказии мақола аз он иборат аст, ки таҷрибаи сулҳи тоҷикон аксаран дар доираи сиёсат, таърих ва ҳуқуқ баррасӣ мешавад, аммо умдатарин маънои он, яъне гузариши маънавии миллат аз захми таърихӣ ба дарси миллӣ, ҳанӯз ба таври кофӣ аз нигоҳи герменевтикии фалсафӣ таҳлил нашудааст.
Дар ин замина чанд саволи асосӣ ба миён меояд:
Захми таърихӣ дар хотираи миллӣ чӣ маъно дорад?
Чӣ гуна миллат метавонад дардро ба дониш ва фоҷиаро ба сабақ табдил диҳад?
Сулҳи тоҷикон аз нигоҳи герменевтика чӣ гуна матни таърихист?
Ваҳдати миллӣ чӣ гуна ба шакли виҷдони ҷамъиятӣ табдил меёбад?
Дар кадом маъно сулҳи тоҷикон метавонад ҳамчун модели тамаддунсозии миллӣ таҳлил шавад?
Чӣ гуна таҷрибаи сулҳ метавонад дар тарбияи насли нав, ҳифзи давлатдорӣ ва таъмини амнияти маънавӣ нақш гузорад?
Посух ба ин саволҳо имкон медиҳад, ки сулҳи тоҷикон умдатарин воқеияти фалсафӣ ва ахлоқӣ дарк карда шавад.
Ҳеҷ миллате бе хотира вуҷуд дошта наметавонад. Хотира шакли зиндаи худшиносии миллат аст. Миллат тавассути хотира мефаҳмад, ки аз куҷо омадааст, чӣ гуна озмуда шудааст ва ба куҷо бояд равона бигардад.
Аммо хотираи миллӣ ҳамеша ором ва равшан нест. Баъзан дар хотира захмҳо захми аз даст рафтани наздикон, захми фурӯпошии эътимоди иҷтимоӣ, захми ҷанг, захми парокандагӣ, захми гурезагӣ, захми нобоварӣ,боқӣ мемонанд. Ин гуна захмҳо дар шуури ҷамъиятӣ таъсири тӯлонӣ мегузоранд.
Захми таърихӣ дар асл ҳолатест, ки ҷомеа дар он худро аз ҳам ҷудошуда, ноамн ва маънан осебдида эҳсос мекунад. Ҷанги шаҳрвандӣ барои ҳар миллат шикасти ботинии робитаҳои иҷтимоӣ мебошад. Дар чунин шароит инсон дигар ба инсон бо эътимод нигоҳ намекунад. Ҳамватанон метавонад ба бегона табдил биёбад, хона метавонад ба макони тарс ва Ватан ба майдони изтироб мубаддал бигардад.
Аз ҳамин ҷиҳат, захми таърихӣ ду сатҳ дорад:
Аввал, ин сатҳ ба талафот, муҳоҷират, харобӣ, ноамнӣ ва шикасти сохторҳои иҷтимоӣ вобаста аст.
Дуввум, ин сатҳ ба тарс, кина, нобоварӣ, шикасти арзишҳо ва аз даст рафтани эҳсоси ягонагӣ марбут мебошад.
Агар воқеияти захм бо сохтмон, бозсозӣ ва ислоҳот барқарор бишавад, сатҳи маънавии он танҳо тавассути маърифат, бахшиш, эътимод ва сулҳ шифо меёбад. Маҳз дар ҳамин ҷо сулҳ аз маънои сиёсӣ болотар рафта, ба маънои фалсафаи ахлоқ ворид мешавад.
Герменевтика санъат ва илми фаҳмидан аст, ки он ба мо меомӯзад, ки ҳар матн, ҳар рӯйдод ва ҳар таҷриба танҳо вақте маъно пайдо мекунад, ки инсон онро бифаҳмад, тафсир кунад ва ба низоми худшиносии худ ворид намояд.
Захми таърихӣ низ ниёз ба фаҳмидан дорад. Агар ҷомеа захми худро нафаҳмад, он захм ба кина, такрори хатогиҳо ва нотавонии хотираи сиёсӣ табдил меёбад. Аммо агар ҷомеа захми худро бо хирад бихонад, он ба огоҳӣ, масъулият ва дарси миллӣ мубаддал мешавад.
Герменевтикаи сулҳи тоҷикон аз ҳамин нуқта оғоз меёбад: фаҳмидани он ки ҷанг огоҳии абадӣ барои оянда аст. Миллате, ки фоҷиаи худро дуруст мефаҳмад, дигар намегузорад, ки он фоҷиа такрор шавад.
Дар ин ҷо се марҳилаи герменевтикии гузаришро метавон муайян кард:
Ҷомеа рӯйдодҳои гузашта ва дарди худро ба ёд меорад.
Ҷомеа мекӯшад сабабҳо, маъноҳо ва сабақҳои он рӯйдодҳоро бифаҳмад.
Ҷомеа дардро ба дониш, хотираро ба масъулият ва захмро ба дарси миллӣ табдил медиҳад. Ҳамин табдил нуқтаи асосии фалсафаи сулҳ мебошад.
Сулҳро набудани ҷанг мефаҳманд. Аммо чунин фаҳмиш сатҳӣ аст. Набудани ҷанг ҳанӯз сулҳи комил нест. Сулҳи ҳақиқӣ вақте ба вуҷуд меояд, ки дар ҷомеа эътимод, адолат, ҳамдигарфаҳмӣ, бахшиш ва иродаи муштараки зиндагии якҷоя барқарор гардад.
Аз ин назария сулҳи тоҷикон шифои маънавии ҷомеа буд, ки он ҷомеаро аз ҳолати тарс ба ҳолати эътимод, аз ҳолати нобоварӣ ба ҳолати ҳамдигарфаҳмӣ ва аз ҳолати парокандагӣ ба ҳолати Ваҳдати миллӣ гузаронд.
Созишномаи сулҳ барои баргашти гурезаҳо ва муҳоҷирон шароити мусоид ва кафолати воқеӣ ба вуҷуд овард. Ин нукта аҳаммияти бузурги иҷтимоӣ дорад, зеро бозгашти инсон ба Ватан бозгашти ӯ ба хотира, ба хона, ба реша ва ба эҳсоси тааллуқ ба ҷомеаи худ мебошад.
Дар ин ҷо сулҳ ба маънои васеъ чунин барқарор кардани эътимоди иҷтимоӣ, эҳёи эҳсоси Ватан, барқарор намудани робитаи инсон бо ҷомеа, табдили тарс ба умед, табдили парокандагӣ ба ҳамбастагӣ ва табдили фоҷиа ба масъулият вазифаҳоро иҷро кард.
Сулҳ дар ин маъно на танҳо санад, балки раванд аст; на танҳо қарор, балки фарҳанг аст; на танҳо натиҷаи сиёсӣ, балки таҷрибаи маънавии миллат аст.
Ҳар санади таърихӣ метавонад ду маъно маънои ҳуқуқӣ ва маънои фалсафӣ дошта бошад. Маънои ҳуқуқии Созишномаи сулҳ дар он буд, ки он заминаи расмӣ, сиёсӣ ва институтсионалии истиқрори сулҳу ризоияти миллӣ гардид. Аммо маънои фалсафии он аз ин ҳам дақиқтар аст. Ин санад рамзи гузариши миллат аз ҳолати захм ба ҳолати худшиносӣ буд.
Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистонро ҳамчун созишномаи фарогири сулҳ сабт намуда, санаи имзои онро 27 июни соли 1997 нишон медиҳад. Дар ҳамин манбаъ мақсадҳои Комиссияи оштии миллӣ ҳамчун расидан ба оштии миллӣ, татбиқи созишҳои музокироти байни тоҷикон, эҷоди фазои эътимод ва бахшиши мутақобил ва ташкили муколамаи васеи неруҳои сиёсӣ тавсиф шудаанд.
Ин нукта барои таҳлили герменевтикӣ бисёр муҳим аст. Зеро сулҳ вақте воқеӣ мегардад, ки эътимод ва бахшиш ба фарҳанги ҷамъиятӣ табдил биёбанд. Комиссияи оштии миллӣ дар ҳамин замина механизми ахлоқии гузариш аз ҷудоӣ ба ҳамзистӣ буд.
Созишномаи сулҳро метавон ҳамчун матни сарнавиштсози миллат номид, зеро дар он чанд маънои бузург ҷамъ омадааст:
Маънои наҷот – раҳоӣ аз ҷанг ва нобоварӣ.
Маънои барқарорӣ – эҳёи давлат, ҷомеа ва эътимод.
Маънои бахшиш – гузариш аз интиқом ба ҳамдигарфаҳмӣ.
Маънои масъулият – уҳдадории таърихӣ барои ҳифзи сулҳ.
Маънои оянда – имкони бунёди давлатдории навин.
Дар ҳамин маъно, 27 июни соли 1997 на танҳо санаи сиёсӣ, балки санаи онтологии миллат аст: рӯзи гузариши ҷомеа ба шакли нави ҳастии миллӣ.
Виҷдон дар фалсафа неруи ботинии худмуҳосиба, масъулият ва фарқгузории неку бад мебошад. Аммо виҷдон танҳо хусусияти фардӣ надорад. Ҷомеа низ метавонад виҷдон дошта бошад. Виҷдони ҷамъиятӣ он ҳолатест, ки миллат дар назди худ, гузашта, оянда ва Ватан масъулият эҳсос мекунад.
Ваҳдати миллӣ маҳз зуҳури чунин виҷдон аст. Миллат вақте ба Ваҳдат мерасад, ки мефаҳмад: ҷудоӣ гуноҳи маънавӣ дар назди оянда аст. Парокандагӣ шикасти виҷдони миллӣ аст. Баръакс, Ваҳдат танҳо созиши сиёсӣ нест; он бедории виҷдони умумимиллӣ мебошад.
Виҷдони миллӣ дар таҷрибаи сулҳи тоҷикон се вазифаи асосӣ иҷро кард:
Ҷомеа фаҳмид, ки бе сулҳ ҳеҷ арзише пойдор намемонад: на давлат, на фарҳанг, на иқтисод, на маориф, на оила, на амният.
Ҳар шаҳрванд, ҳар зиёӣ, ҳар сиёсатмадор ва ҳар насл бояд дарк кунад, ки сулҳ амонати таърихӣ аст.
Виҷдони миллӣ ҷомеаро водор мекунад, ки сулҳро онро ба барномаи тарбияи насли нав табдил диҳад.
Аз ин рӯ, Ваҳдати миллӣ баландтарин шакли ахлоқи ҷамъиятӣ аст. Он ҷоест, ки миллат манфиати умумиро аз манфиатҳои маҳдуд боло мегузорад.
Яке аз мушкилтарин марҳилаҳои пас аз ҳар низоъ масъалаи оштӣ аст. Оштӣ танҳо маънои «фаромӯш кардан»-ро надорад. Фаромӯш кардани маҷбурӣ метавонад захмро пинҳон кунад, вале онро шифо намедиҳад. Оштии воқеӣ ба маънои фаҳмидани дард, қабули сабақ, барқарор кардани эътимод ва гузаштан аз интиқом ба масъулият мебошад.
Ахлоқи оштӣ дар таҷрибаи сулҳи тоҷикон ба се поя такя мекунад:
Бахшиш маънои рад кардани ҳақиқатро надорад. Баръакс, бахшиш вақте маъно дорад, ки ҳақиқат шинохта шавад, аммо ҷомеа қарор кунад, ки ояндаро бар асоси хирад месозад.
Ҳамдигарфаҳмӣ қобилияти дидани дигарон иштирокдори як сарнавишти умумӣ мебошад.
Оштӣ уҳдадорӣ барои нигоҳ доштани сулҳ, тарбияи насли худшинос ва пешгирии такрори фоҷиа аст.
Аз ин ҷо маълум мешавад, ки сулҳи тоҷикон як мактаби гузариш аз дард ба хирад ва ахлоқ буд.
Ҳар захме, ки маъно пайдо мекунад, ба дарс табдил меёбад. Дарси миллӣ он натиҷаи фикрӣ, ахлоқӣ ва сиёсиест, ки миллат аз таҷрибаи сахти худ мегирад.
Сулҳи тоҷикон ба ҷомеаи мо чанд дарси бузург дод:
Бе сулҳ ҳеҷ барномаи рушд амалӣ намешавад. Ҳатто беҳтарин идеяҳо дар фазои ҷанг хароб мегарданд.
Давлат шакли ташкилшудаи ҳастии миллат аст. Фурӯпошии давлат фурӯпошии низоми зиндагии ҷамъиятӣ мебошад.
Нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар раванди истиқрори сулҳ ва таҳкими Ваҳдати миллӣ яке аз масъалаҳои калидии таҳлили фалсафӣ ва сиёсӣ мебошад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки дар шароити буҳрони иҷтимоӣ ва сиёсӣ, маҳз иродаи сиёсӣ, масъулияти таърихӣ ва хиради стратегӣ метавонанд ҷомеаро аз вартаи парокандагӣ ба сӯи ваҳдат раҳнамун бисозанд.
Эмомалӣ Раҳмон дар замони басо мураккаби таърихи навини Тоҷикистон тавонист қувваҳои гуногуни сиёсӣ ва иҷтимоиро ба муколамаи созанда ҷалб намуда, раванди музокироти сулҳро ба марҳилаи ҳалкунанда расонад. Дар ин раванд ӯ субъекти фаъоли виҷдони миллӣ амал намуд.
Аз нуқтаи назари фалсафӣ, нақши Пешвои миллатро метавон дар се самт баррасӣ кард:
1. Сатҳи сиёсӣ – ташкили низоми музокироти сулҳ, таъмини суботи давлатӣ ва ба даст овардани ризоияти миллӣ.
2. Сатҳи маънавӣ – ташаккули фарҳанги сулҳ, таҳаммулгароӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ дар ҷомеа.
3. Сатҳи таърихӣ – табдили раванди сулҳ ба пояи устувори давлатдории миллӣ.
Дар суханрониҳои Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон сулҳро ҳамчун арзиши олӣ ва шарти асосии рушди давлат ва ҷомеа таъкид намуда, онро вазифаи доимии миллӣ мешуморад.
Нақши Пешвои миллат дар истиқрори сулҳ падидаи ахлоқӣ ва фалсафӣ мебошад, ки дар он ирода, масъулият ва виҷдони миллӣ ба ҳам меоянд.
Парокандагии дохилӣ роҳи дахолати беруна, буҳрони арзишҳо ва заъфи амниятро мекушояд.
Худшиносии ҳақиқӣ танҳо ифтихор аз гузашта нест; масъулият дар назди оянда низ ҳаст.
Бахшиш дар фарҳанги сулҳ нишонаи камолоти маънавӣ ва хиради таърихист.
Сулҳ худ ба худ пойдор намемонад. Он бояд дар мактаб, донишгоҳ, оила, расона, адабиёт ва сиёсати фарҳангӣ ба арзиши зинда табдил дода шавад.
Ин нишон медиҳанд, ки сулҳи тоҷикон танҳо ҳодисаи гузашта нест; он сармояи маънавии имрӯзу фардои миллат мебошад.
Худшиносии миллӣ бе таҷрибаи таърихӣ ташаккул намеёбад. Миллат худро тавассути озмоишҳо низ мешиносад. Ҷанги шаҳрвандӣ озмоиши сахти ҳастии миллии тоҷикон буд. Сулҳ бошад, посухи хирадмандонаи миллат ба ин озмоиш гардид.
Дар шароити пас аз сулҳ худшиносии миллӣ мазмуни нав гирифт. Он дигар танҳо ба ифтихори таърихӣ маҳдуд намонд, балки ба масъулияти шаҳрвандӣ, эҳтироми давлат, ҳифзи сулҳ, эҳёи фарҳанг ва тарбияи насли нав пайваст.
Худшиносии миллӣ дар заминаи сулҳ аз чанд унсур шинохти арзиши Ватан, эҳтиром ба давлатдорӣ, дарки фоҷиаи парокандагӣ, масъулият барои ҳифзи ваҳдат, эҳтиром ба забон, фарҳанг ва таърих, омодагӣ ба созандагӣ, рад кардани ифрот, кина ва ҷудоӣ иборат аст.
Ҳамин тавр, сулҳ ба худшиносии миллӣ бахшид, ки он нишон дод, ки миллат танҳо бо хотираи гузашта зинда намемонад, миллат бо масъулияти оянда зинда мемонад.
Давлатдорӣ шакли олии ташкилёбии иродаи миллӣ мебошад. Агар миллат Ваҳдат надошта бошад, давлатдорӣ ҳамеша осебпазир мемонад.
Сулҳи тоҷикон барои таҳкими давлатдории миллӣ заминаи устувор гузошт. Суди Конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъкид мекунад, ки расидан ба ваҳдат дар 27 июни соли 1997 ҳодисаи сарнавиштсоз буда, ба ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва маънавии халқи тоҷик гардиши куллӣ бахшид ва марҳилаи сифатан нави инкишофи давлатдории миллиро оғоз намуд.
Ин нуқта нишон медиҳад, ки сулҳ шарти институтсионалии давлатсозӣ буд. Бе сулҳ қонун кор намекунад, иқтисод рушд намекунад, маориф устувор намешавад, фарҳанг эҳё намегардад ва амният пойдор намемонад.
Сулҳ барои давлатдорӣ чунин вазифаҳоро:
Муассисаҳои давлатиро устувор сохт.
Эътимоди шаҳрвандонро ба оянда зиёд кард.
Фазои рушди иҷтимоӣ ва иқтисодиро фароҳам овард.
Истиқлолияти давлатиро аз хатари парокандагӣ муҳофизат кард.
Мафҳуми Ватанро аз шиор ба масъулияти сиёсӣ табдил додав а иҷро кард.
Аз ин рӯ, сулҳи тоҷиконро метавон пояи маънавии давлатдории миллӣ номид.
Насли ҷавоне, ки имрӯз ба воя мерасад, ҷанги шаҳрвандиро мустақиман надидааст. Ин аз як тараф неъмат аст, зеро насл дар фазои сулҳ зиндагӣ мекунад. Аммо аз тарафи дигар, агар дарси таърих ба таври дуруст омӯзонида нашавад, сулҳ метавонад барои насли нав як чизи одӣ ва худбахудӣ намояд.
Ҳамин ҷо зарурати герменевтикаи сулҳ дар маориф ва тарбия ба миён меояд. Сулҳ бояд ҷаҳонбинӣ, фарҳанг ва масъулият омӯзонида шавад.
Дар тарбияи насли нав бояд чанд масъалаи асосӣ сулҳ натиҷаи осон нест, Ваҳдати миллӣ амонати таърихӣ аст, ихтилоф агар бо хирад идора нашавад, метавонад ба фоҷиа табдил ёбад, давлатдорӣ бе масъулияти шаҳрвандӣ пойдор нест, забон, фарҳанг ва таърих пояҳои худшиносии миллӣ мебошанд, ҷавонон бояд муҳофизи сулҳ бошанд таъкид гардад.
Аз ин рӯ, таълими Ваҳдати миллӣ бояд аз доираи чорабиниҳои расмӣ берун рафта, ба қисми таркибии фалсафаи маориф, тарбияи шаҳрвандӣ ва фарҳанги донишгоҳӣ табдил ёбад.
Сармоя танҳо иқтисодӣ нест. Миллатҳо дорои сармояҳои маънавӣ забон, фарҳанг, хотира, эътимод, ахлоқ, хирад, сулҳ ва ваҳдат низ мебошанд. Аз ин ҷиҳат сулҳи тоҷикон яке аз бузургтарин сармояҳои маънавии даврони истиқлол аст.
Сармояи маънавӣ се хусусият дорад:
Ҳар насл метавонад онро ғанӣ гардонад ё баръакс, суст кунад.
Сулҳ бе ҳушёрӣ, маърифат ва масъулият заиф мешавад.
Ҷомеае, ки сармояи маънавии сулҳ дорад, метавонад бо эътимод барномаҳои рушди худро амалӣ созад.
Сулҳи тоҷикон ба миллат имконият дод, ки аз фазои тарс ба фазои созандагӣ гузарад. Ин гузариш танҳо сиёсӣ набуд. Ин гузариши маънавӣ буд. Яъне миллат фаҳмид, ки бузургтарин неъмат барои ҷомеа на рақобати харобкунанда, балки ҳамкории созанда аст.
Дар асри XXI таҳдидҳо шакли нав гирифтаанд. Имрӯз ҷомеаҳо на танҳо аз ҷангҳои анъанавӣ, балки аз ҷангҳои иттилоотӣ, ифротгароии рақамӣ, буҳрони ҳувият, бегонашавии фарҳангӣ, манипулятсияи шабакаҳои иҷтимоӣ ва сустшавии арзишҳои ахлоқӣ осеб мебинанд.
Дар чунин шароит сулҳ дигар танҳо мафҳуми сиёсӣ нест, ки он ба мафҳуми амнияти маънавӣ табдил меёбад. Амнияти маънавӣ маънои онро дорад, ки ҷомеа дар дохили худ арзишҳои устувор, хотираи солим, худшиносии қавӣ ва эътимоди иҷтимоӣ дорад.
Сулҳи тоҷикон дар ин замина метавонад ҳамчун сипари маънавӣ хизмат кунад. Он ҷомеаро ҳушдор медиҳад, ки парокандагӣ ҳамеша хатарнок аст; беэътимодӣ ҳамеша заминаи буҳрон аст; ҷудоӣ ҳамеша роҳи заъфи миллӣ аст.
Амнияти маънавӣ дар заминаи сулҳ аз чунин унсурҳо ҳифзи хотираи таърихӣ, тарбияи худшиносии миллӣ, рушди фарҳанги таҳаммул, пешгирии ифротгароӣ, ҳифзи фазои иттилоотӣ аз манипулятсия, таҳкими эътимоди шаҳрвандон ба давлат ва ҷомеа ва эҳтироми арзишҳои миллӣ ва умумиинсонӣ иборат аст:
Аз ин рӯ, сулҳи тоҷикон барои асри рақамӣ низ аҳаммияти бунёдӣ дорад. Он методологияи ҳифзи оянда аст.
Футурологияи сулҳ маънои онро дорад, ки сулҳ стратегияи ояндаи миллат фаҳмида шавад. Агар ҷомеа сулҳро танҳо таҷлил кунад, вале онро ба фарҳангӣ ва тарбиявӣ табдил надиҳад, маънои он тадриҷан суст мешавад.
Сулҳи тоҷикон бояд дар оянда ба чанд самти стратегӣ табдил ёбад:
Дар мактабҳо ва донишгоҳҳо бояд Ваҳдати миллӣ ҳамчун ҷаҳонбинӣ омӯзонида шавад.
Дар фазои интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ бояд фарҳанги гуфтугӯ, эҳтиром ва масъулияти миллӣ тақвият биёбад.
Ҷавонон бояд худро на танҳо ворисони сулҳ, балки посдорони он эҳсос кунанд.
Таҷрибаи сулҳи тоҷикон метавонад дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун намунаи гузариш аз низоъ ба ризоият муаррифӣ гардад.
Ҳамаи барномаҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ танҳо дар фазои сулҳу субот натиҷаи устувор медиҳанд.
Футурологияи сулҳ аз мо талаб мекунад, ки Ваҳдати миллиро на ҳамчун мероси ором, балки ҳамчун неруи фаъол, зинда ва ояндасоз нигоҳ дорем.
Ҳар миллат дар таърих як лаҳзаи имтиҳон дорад. Барои тоҷикон яке аз чунин лаҳзаҳо давраи сахти ҷанги шаҳрвандӣ ва раванди расидан ба сулҳ буд. Ин имтиҳон танҳо сиёсӣ набуд, ки он имтиҳони виҷдон, хирад, сабр, масъулият ва қобилияти миллат барои зинда мондан ҳамчун воҳиди таърихӣ буд.
Герменевтикаи сулҳи тоҷикон нишон медиҳад, ки миллат дар ин раванд захми худро ба хирад табдил дод. Ин табдил дард ба хотира табдил ёфт, хотира ба сабақ табдил ёфт, сабақ ба масъулият табдил ёфт, масъулият ба Ваҳдат табдил ёфт ва Ваҳдат ба пояи давлатдорӣ табдил ёфт маъно дорад.
Ин раванд моҳияти аслии фалсафаи сулҳи тоҷиконро ташкил медиҳад. Миллат танҳо он вақт аз фоҷиа болотар меравад, ки онро ба маърифат табдил диҳад. Сулҳи тоҷикон маҳз ҳамин маърифат аст.
Таҳлили анҷомдодашуда нишон медиҳад, ки сулҳи тоҷикон яке аз муҳимтарин падидаҳои таърихи навини Тоҷикистон мебошад, ки онро наметавон танҳо бо забони сиёсат, ҳуқуқ ё таърих шарҳ дод. Ин сулҳ дорои маънои ахлоқӣ, онтологӣ ва тамаддунсоз мебошад.
Сулҳи тоҷикон гузариш буд:
аз захми таърихӣ ба дарси миллӣ;
аз парокандагӣ ба Ваҳдати миллӣ;
аз нобоварӣ ба эътимоди иҷтимоӣ;
аз кина ба бахшиш;
аз буҳрони давлатдорӣ ба таҳкими истиқлолият;
аз тарси оянда ба иродаи созандагӣ.
Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ матни сарнавиштсози миллат буд, ки он ба ҷомеа имконият дод, ки худро аз нав бифаҳмад, захми худро ба хирад табдил диҳад ва Ваҳдати миллиро ҳамчун арзиши олӣ қабул намояд.
Аз ин рӯ, метавон чунин таърифи илмӣ пешниҳод кард:
Сулҳи тоҷикон таҷрибаи герменевтикии миллат дар табдили захми таърихӣ ба дарси миллӣ мебошад; таҷрибае, ки тавассути он ҷомеа аз фоҷиаи парокандагӣ ба виҷдони Ваҳдат, аз дарди гузашта ба масъулияти оянда ва аз буҳрони ҳастӣ ба фарҳанги давлатсозӣ расид.
Дар асри XXI вазифаи асосӣ фаҳмидан, омӯзонидан, ҳифз кардан ва ба насли оянда ҳамчун амонати виҷдонӣ дуруст фаҳамонидани он мебошад. Сулҳ агар ба маърифат табдил биёбад, пойдор мешавад. Агар ба шиор маҳдуд бигардад, заиф мегардад. Аз ин рӯ, герменевтикаи сулҳи тоҷикон моро ба як ҳақиқати бузург мерасонад. Миллате, ки захми таърихии худро дуруст мефаҳмад, ояндаи худро бо хирад месозад.
Комилов Далер Рустамович, номзади илмҳои фалсафа, дотсент.