Масъалаи худшиносӣ яке аз масъалаҳои бунёдии фалсафа буда, бо шинохти моҳияти инсон, ҷойгоҳи ӯ дар олам ва муносибаташ бо ҷомеа алоқаманд аст. Худшиносӣ на танҳо донистани хусусиятҳои шахсӣ, балки дарки асосҳои ҳастии иҷтимоӣ ва маънавии инсонро низ дар бар мегирад. Инсон дар раванди шинохти худ ҳамзамон ба масъалаҳои “ман кистам?”, “ба кадом ҷомеа тааллуқ дорам?” ва “дар назди дигарон чӣ масъулият дорам?” рӯ ба рӯ мешавад. Аз ин ҷиҳат, худшиносӣ аз доираи маърифати фардӣ берун рафта, мазмуни ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва таърихӣ пайдо мекунад. Маҳз дар заминаи чунин робитаи мутақобила метавон асосҳои фалсафии худшиносии миллиро муайян намуд.
Дар таърихи афкори фалсафӣ даъвати “Худро бишнос”, ки бо номи Суқрот алоқаманд аст, пеш аз ҳама ба зарурати бознигарии инсон ба андеша, дониш ва рафтори худ ишора мекунад. Моҳияти ин андеша танҳо аз шинохти хусусиятҳои шахсӣ иборат нест, балки инсон бояд ҳудуди дониши худ, сабабҳои рафтор ва меъёрҳои арзёбии амалҳояшро дарк намояд. Аз ин рӯ, худшиносӣ бе тафаккури интиқодӣ ва қобилияти арзёбии андешаву амалҳои худ имконпазир нест. Чунин муносибат имкон медиҳад, ки худшиносӣ на ҳамчун ҳолати як бор бадастомада, балки ҳамчун раванди пайвастаи такомули маънавӣ ва ақлонии инсон фаҳмида шавад.
Аз нуқтаи назари фалсафӣ дар сохтори худшиносӣ се ҷанбаи ба ҳам алоқамандро метавон муайян намуд: маърифатӣ, арзишӣ ва амалӣ. Ҷанбаи маърифатӣ ба дарки инсон аз моҳияти худ ва шароити ташаккули шахсияташ алоқаманд аст. Ҷанбаи арзишӣ муносибати ӯро ба некию бадӣ, адолат, масъулият ва дигар арзишҳои маънавӣ муайян мекунад. Ҷанбаи амалӣ бошад, дар рафтор ва фаъолияти воқеии инсон ифода меёбад. Агар шахс арзишеро эътироф кунад, вале дар фаъолияти худ ба он риоя нанамояд, худшиносии ӯ ҳанӯз ба дараҷаи камолоти маънавӣ нарасидааст. Бинобар ин, меъёри худшиносӣ танҳо сатҳи дониш набуда, балки мутобиқати дониш, эътиқод ва амал низ мебошад.
Худшиносии фардӣ дар робитаи ногусастанӣ бо муҳити иҷтимоӣ ташаккул меёбад. Инсон забон, шаклҳои тафаккур, меъёрҳои ахлоқӣ ва тасаввуроти таърихиро дар муносибат бо дигарон аз худ мекунад. Аз ин рӯ, “ман”-и инсонро берун аз робитаи ӯ бо “мо”, яъне оила, ҷомеа ва муҳити фарҳангӣ, пурра дарк намудан имкон надорад. Аммо ин вобастагӣ маънои онро надорад, ки шахсият дар умумияти иҷтимоӣ мавқеи мустақили худро аз даст медиҳад. Баръакс, худшиносии баркамол ҳам дарки мансубият ба ҷомеа ва ҳам нигоҳ доштани қобилияти андешаи мустақилро тақозо мекунад. Ин ду ҷанба на танҳо якдигарро истисно намекунанд, балки дар робитаи мутақобила шароити ташаккул ва рушди шахсияти инсонро фароҳам меоранд.
Дар ҳамин замина гузариш аз худшиносии фардӣ ба худшиносии миллӣ аҳаммияти фалсафӣ пайдо мекунад. Миллат танҳо маҷмӯи афрод нест, балки умумияти таърихию фарҳангиест, ки дар заминаи забон, хотираи таърихӣ, арзишҳо ва таҷрибаи муштараки зиндагӣ ташаккул меёбад. Худшиносии миллӣ дарки бошууронаи мансубият ба чунин умумият ва масъулият нисбат ба сарнавишти онро ифода мекунад. Аз ин рӯ, худшиносии миллиро танҳо ба эҳсоси ифтихор аз гузашта маҳдуд намудан дуруст нест. Ифтихори миллӣ ҳамон вақт мазмуни амиқи маънавӣ пайдо мекунад, ки ба шинохти воқеии таърих, арзёбии интиқодии таҷрибаи гузашта ва фаъолияти созанда дар замони муосир пайваст гардад.
Мероси фалсафӣ ва маънавии тоҷикон барои чунин фаҳмиши худшиносӣ заминаи муҳим фароҳам меорад. Дар таълимоти мутафаккирони мо масъалаи инсон бештар дар робита бо ақл, дониш, ахлоқ ва мақоми ӯ дар низоми ҳастӣ баррасӣ гардидааст. Аз ҷумла, дар осори Носири Хусрав илму хирад ҳамчун воситаҳои асосии шинохти ҳақиқат ва раҳоӣ аз ҷаҳолату тақлид мавқеи муҳим доранд. Аз ин нигоҳ, арзиши инсон ба мансубияти зоҳирии ӯ маҳдуд намегардад, балки бо қобилияти дарки ҳақиқат ва расидан ба камолоти маънавию ақлонӣ муайян мешавад. Ин андеша барои худшиносии миллӣ низ аҳаммияти хос дорад, зеро шинохти мероси ниёгон бояд пеш аз ҳама ба дарки муҳтавои ақлонӣ, фалсафӣ ва арзишии он равона гардад, на танҳо ба ёдоварии номҳои бузургон ва ситоиши гузашта.
Дар масъалаи муносибат ба фарҳангҳои дигар низ ин ҷиҳат аҳаммияти махсус дорад. Шинохти асолати фарҳангии худ маънои инкори арзишҳои фарҳангии халқҳои дигарро надорад. Баръакс, шахсе, ки арзишҳои фарҳанги худро дар заминаи дониш ва хирад дарк мекунад, метавонад миёни ҳифзи ҳувияти миллӣ ва қабули дастовардҳои умумибашарӣ робитаи созанда барқарор намояд. Аз нигоҳи фалсафӣ, худшиносӣ танҳо дар муқобилгузории «худӣ» ва «бегона» ифода намеёбад, балки қобилияти дарки фарқият, эҳтиром ба арзишҳои дигарон ва ҳифзи мавқеи мустақилро низ фаро мегирад. Маҳдуд намудани худшиносии миллӣ ба эҳсосоти бартариҷӯёна моҳияти маърифатӣ ва ахлоқии онро заиф мегардонад.
Худшиносии миллӣ бо худшиносии сиёсӣ робитаи зич дошта бошад ҳам, ин ду мафҳум аз ҷиҳати мазмун ва доираи фарогирӣ яксон нестанд. Худшиносии сиёсӣ бештар ба дарки ҷойгоҳи шахс дар муносибатҳои сиёсӣ, ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандӣ ва иштироки ӯ дар ҳаёти давлат алоқаманд мебошад. Худшиносии миллӣ бошад, доираи васеътари муносибатҳои таърихӣ, забонӣ, фарҳангӣ ва маънавиро фаро мегирад. Робитаи мутақобилаи онҳо дар он зоҳир мегардад, ки арзишҳои миллӣ дар шароити давлатдории мустақил мазмуни мушаххаси сиёсӣ ва шаҳрвандӣ пайдо мекунанд. Ҳифзи истиқлол, таҳкими сулҳу ваҳдат ва эҳтироми қонун дар ин маврид на танҳо вазифаҳои сиёсӣ, балки ифодаи масъулияти инсон дар назди миллат ва ҷомеаи худ низ мебошанд.
Дар шароити соҳибистиқлолии Тоҷикистон худшиносии миллӣ ба яке аз масъалаҳои муҳими ҳаёти маънавӣ ва сиёсии ҷомеа табдил ёфт. Истиқлолиятро танҳо ҳамчун мақоми ҳуқуқию сиёсии давлат шарҳ додан кофӣ нест, зеро он дар назди ҷомеа масъалаҳои шинохти таърих, муайян намудани арзишҳои муштарак ва масъулият барои ояндаи давлатро низ мегузорад. Аз нигоҳи фалсафӣ, озодӣ бидуни масъулият мазмуни комил пайдо намекунад. Ба ҳамин монанд, истиқлоли давлатӣ танҳо дар сурати ташаккули шуури масъулиятшиносии шаҳрвандон метавонад ба заминаи устувори рушди миллӣ табдил ёбад. Дар чунин шароит ваҳдати миллӣ ҳамчун шакли ҳамдигарфаҳмии иҷтимоӣ ва шарти муҳими татбиқи манфиатҳои умумимиллӣ аҳаммияти хос пайдо мекунад.
Дар осор, суханрониҳо ва фаъолияти давлатии Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон масъалаҳои таърих, забон, фарҳанг, мероси ниёгон ва давлатдории миллӣ дар робитаи мутақобила баррасӣ мегарданд. Самтҳои асосии ин фаъолият, аз ҷумла таҳкими истиқлол ва ваҳдати миллӣ, арҷгузорӣ ба мероси таърихию фарҳангӣ, баланд бардоштани мақоми забони тоҷикӣ ва эҳёи анъанаҳои миллӣ, аз нигоҳи фалсафӣ бо ташаккули шуури таърихӣ ва ҳувияти миллӣ алоқаманд мебошанд. Аҳаммияти ин раванд танҳо дар эҳёи рамзҳо ва арзишҳои фарҳангӣ маҳдуд намегардад, балки дар табдил додани хотираи таърихӣ ба омили худшиносӣ, дарки мансубияти миллӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ зоҳир мешавад. Ба ибораи дигар, масъала на танҳо дар шинохти гузаштаи миллат, балки дар муайян намудани ҷойгоҳи ин мерос дар ҳаёти маънавӣ ва иҷтимоии ҷомеаи муосир ифода меёбад.
Дар ин замина забон ҷойгоҳи махсус дорад. Забон на танҳо воситаи баёни фикр ва муоширати инсонҳо, балки яке аз омилҳои асосии ташаккули тафаккур, ҳифз ва интиқоли таҷрибаи таърихию фарҳангии ҷомеа мебошад. Аз ин рӯ, ҳифзу рушди забони тоҷикӣ бо ҳифзи хотираи таърихӣ ва таъмини давомияти маънавии миллат робитаи ногусастанӣ дорад. Дар айни замон, омӯзиши забонҳои хориҷӣ ва шинохти фарҳангҳои дигар набояд ҳамчун таҳдид ба ҳувияти миллӣ арзёбӣ гардад. Масъала дар он аст, ки инсон дар раванди муколамаи фарҳангҳо то чӣ андоза метавонад асолати фарҳангӣ ва мавқеи мустақили маънавии худро ҳифз намояд. Чунин муносибат барои тарбияи насли ҷавон, рушди ҷаҳонбинии илмӣ ва ташаккули тафаккури мустақил аҳаммияти махсус дорад.
Ҳамин тариқ, худшиносии миллӣ аз нигоҳи фалсафӣ раванди пайвастаи шинохти инсон аз моҳият ва ҷойгоҳи худ дар робита бо таърих, фарҳанг, забон ва ҷомеа мебошад. Асоси онро на танҳо эҳсоси мансубияти миллӣ, балки дониш, хирад, тафаккури интиқодӣ ва масъулияти ахлоқӣ ташкил медиҳанд. Нақши Пешвои миллат дар таҳкими худшиносии миллӣ пеш аз ҳама дар заминаи пайвастани арзишҳои таърихию фарҳангӣ бо ҳадафҳои давлатдории мустақил ва ташаккули шуури таърихии ҷомеа қобили баррасӣ мебошад. Дар баробари ин, натиҷаи ниҳоии худшиносии миллӣ дар сатҳи шуури шаҳрвандон, муносибати онҳо ба арзишҳои миллӣ ва фаъолияти амалии онҳо зоҳир мегардад. Худшиносии воқеӣ ҳамон вақт ба омили рушди маънавӣ ва иҷтимоии ҷомеа табдил меёбад, ки шинохт ва ифтихор аз гузашта бо дарки масъулият барои имрӯз ва ояндаи миллат пайваст гардад.
Карамхудоев Шукрат, доктори илмҳои фалсафа, профессори кафедраи фалсафа ва сиёсатшиносӣ.