Парчами давлатӣ яке аз муқаддастарин ва муҳимтарин рамзҳои соҳибистиқлолии ҳар як кишвар ва миллат ба шумор меравад. Он на танҳо як порча матоъ, балки таҷассумгари таърихи куҳан, фарҳанги бой, ормонҳои миллӣ ва соҳибихтиёрии давлат аст. Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ гувоҳи зиндаи роҳи пуршебу фарозест, ки миллати тоҷик барои расидан ба озодӣ ва ваҳдат паймудааст.
Парчамдорӣ ва эҳтироми парчам дар миёни аҷдодони мо таърихи чандҳазорсола дорад. Ҳанӯз дар “Авесто” ва шоҳасари безаволи Абулқосим Фирдавсӣ — “Шоҳнома” аз рамзи муқаддаси ниёгони мо — “Дирафши Ковиён” ёд карда мешавад. Дирафши Ковиён рамзи адолатхоҳӣ, озодӣ ва муттаҳидбахши мардум дар баробари беадолатиҳо буд.
Дар “Шоҳнома” – и Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ парчами таърихии эрониён, ки бо номи «Дирафши Ковиёнӣ» (ё Дирафши Кова) маъруф аст, рамзи озодӣ, адолат, шукуҳ ва ватандӯстӣ ба шумор меравад.
Ин парчам аз чарми ковагии (пешдомани) Коваи Оҳангар ҳангоми қиём бар зидди Заҳҳоки ситамгар оғоз ёфта, сипас бо гавҳари дебо ороиш ёфт ва ба дирафши миллӣ табдил гашт.
Дар зер чанд байт аз “Шоҳнома” дар васф ва оғози таърихи ин парчами муқаддас оварда мешавад:
Чу он чарм бар найзаи ӯ дид шоҳ,
Шунид он ки баргуфт аз он пешгоҳ,
Аз он чарм к-ав андар оҳангарӣ,
Чун оранд ҳангоми зарингарӣ.
- Маншаи парчам:Вақте Фаридун пешдомани чармии Коваро бар сари найза дид, онро ҳамчун нишони мубориза бар зидди ситам пазируфт.
- Ороиши парчам:Чун чарми одӣ буд, бо фармони шоҳ онро бо парчаҳои қимматбаҳои дебо, зару ёқут ва дурру гавҳарҳо ороиш доданд.
- Рамзи пирӯзӣ:Аз ҳамон замон «Дирафши Ковиёнӣ» (ё Ахтари Ковиёнӣ) ба парчами асосии артишу давлат табдил ёфт ва дар ҳар ҷанг нишони бахт ва пирӯзӣ буд.
Баъд аз давраи Коваи Оҳангар ва «Дирафши Ковиёнӣ», дар таърихи муосир ва куҳани халқи тоҷик як чанд марҳилаи муҳими ташаккули парчамҳо ва нишонҳои давлатӣ гузашта аст.
Агар ба таърихи наву муосири тоҷикон назар андозем, баъд аз суқути сулолаҳои қадимӣ ва давлатдориҳои гузашта, сохтори парчами тоҷикон бо тағйироти сиёсии асри XX ва XXI чанд маротиба дигаргун шуд:
Дар асри XX, пас аз таъсиси Ҷумҳурии Шуравии Сосиалистии Тоҷикистон, парчамҳои нави сурхранги шуравӣ пайдо шуданд. Муҳимтарини онҳо инҳоянд:
Парчами аввалини ҶШС Тоҷикистон (1929–1953): Парчами сурх бо навиштаҷоти тиллоӣ (бо алифбои лотинӣ/кириллӣ ва арабӣ) ва аломати моҳу ситора ё орақу чакуш.
Парчами сурх бо рахи сабзу сафед (1953–1991): Ин парчам дорои заминаи сурх буд, ки дар миёнаш ду рахи уфуқӣ — сафед (пахта, саноат) ва сабз (зироат, табиат) дошт. Дар гӯшаи болоиаш орақ, чакуш ва ситораи панҷгӯша тасвир ёфта буд.
Парчами имрӯзаи Тоҷикистон давоми мантиқӣ ва вориси ҳамон суннати деринаи парчамдории аҷдодон аст, ки бо тақозои замони нав ва ташаккули давлатдории муосир намуди тоза пайдо кард.
Баъди ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ дар моҳи сентябри соли 1991, зарурати қабули рамзҳои нави давлатӣ, аз ҷумла Парчами давлатӣ ба миён омад. Барои интихоби беҳтарин лоиҳаи парчам комиссияи махсуси давлатӣ таъсис дода шуд, ки ба он комиссия ва аҳли нияти кишвар беҳтарин рассомон, таърихнигорон ва тарроҳонро ҷалб намуданд. Аз миёни даҳҳо лоиҳаи пешниҳодшуда, беҳтарин ва мувофиқтарин намуна интихоб гардид.
Рӯзи 24-уми ноябри соли 1992, дар сессияи таърихии 16-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд доир гардида буд, Қонун «Дар бораи Нишон ва Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул карда шуд. Ин давра айнан ҳамон замоне буд, ки кишвар ба сулҳу оштӣ ва ваҳдати миллӣ эҳтиёҷи шадид дошт. Аз ин рӯ, қабули Парчам ба як омили муҳими муттаҳидсоз ва илҳомбахши созиши миллӣ табдил ёфт.
Бо мақсади эҳтиром ва қадрдонии ин рамзи муқаддас, бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2009, ҳамасола 24-уми ноябр ҳамчун «Рӯзи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» дар саросари кишвар бо шукуҳу шаҳомати хосса ҷашн гирифта мешавад.
Инчунин, дар маркази шаҳри Душанбе яке аз баландтарин пайкараи парчам (флагшток)-и ҷаҳон гузошта шудааст, ки паси он сарафрозии ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон намоён аст ва он 165 метр баландӣ дошта, ҷозибаи махсус дорад.
Адибону шоирони мо ҳамвора Парчамро ҳамчун рамзи шарафу номуси миллат ва дирафши зафар дар шеърҳои худ тараннум кардаанд, ки намунае чанд аз онро манзури шумоён мекунем:
Болои сарам дирафши ковиёнист,
Ин симурғест, ки дар парвоз аст.
Парчами ман — шарафи миллати ман,
Рамзи озодиву бахти соз аст!
***
Парчами мо сулҳу ваҳдат меоварад,
Нури бахту файзу раҳмат меоварад.
Соябони тоҷикони олам аст,
Ифтихору шаъну шукуҳ меоварад.
Хулоса, парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо рамзи давлатдорӣ, балки роҳнамои насли имрӯзу фардо ба сӯи ватандӯстӣ, хештаншиносӣ ва ҳифзи муқаддасоти миллӣ мебошад. Зери сояи ин парчам миллати тоҷик сулҳу ваҳдатро пойдор нигоҳ дошта, ба сӯи ояндаи дурахшон ва ободӣ қадам мезанад.
Фарҳод Кенҷазода, муаллими калони кафедраи назария ва амалияи забоншиносӣ.