Истиқлолияти давлатӣ яке аз муҳимтарин дастовардҳои таърихии миллати тоҷик дар даврони муосир ба ҳисоб меравад. 9 сентябри соли 1991 Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон расман эълон гардид ва барои рушди мустақили сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвар заминаи нав ба вуҷуд омад. Имсол боиси ифтихор аст, ки 35 – уми солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро таҷлил мекунем.
Манбаъҳои расмӣ низ ин сана ва қабули қарорҳои сиёсию ҳуқуқии марбут ба истиқлолияти давлатиро ҳамчун марҳилаи муҳимми таърихи навини Тоҷикистон арзёбӣ менамоянд.
Истиқлолият дар баробари соҳибихтиёрии сиёсӣ барои эҳёи арзишҳои миллӣ, рушди забон ва фарҳанг, омӯзиши таърихи миллат ва таҳкими худшиносии шаҳрвандон имкониятҳои васеъ фароҳам овард. Дар ин раванд масъалаи ташаккули худшиносии миллии ҷавонон аҳамияти махсус пайдо мекунад, зеро ҷавонон неруи асосии пешбарандаи ҷомеа ва насли ояндасоз мебошанд.
Дар Паёми Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон низ ҷавонон ҳамчун неруи асосии пешбарандаи ҷомеа арзёбӣ гардида, ба ҳисси миллӣ, худшиносиву худогоҳӣ ва ватандӯстии онҳо таваҷҷуҳи махсус зоҳир шудааст.
Худшиносӣ яке аз падидаҳои муҳими психологии шахсият мебошад. Он қобилияти инсонро барои дарк намудани “Ман” – и худ, хусусиятҳои шахсӣ, муносибат ба дигарон, мақсадҳо, арзишҳо ва ҷойгоҳи худ дар ҷомеа ифода мекунад.
Худшиносии миллӣ маънои дарк намудани мансубияти худ ба миллат, шинохти таърих, забон, фарҳанг, анъанаҳо ва арзишҳои миллӣ, инчунин эҳсоси масъулият нисбат ба ҷомеа ва давлатро дорад. Аммо худшиносии миллӣ набояд танҳо бо ифтихор аз гузашта маҳдуд шавад. Он бояд ба муносибати фаъолонаи шаҳрвандӣ, эҳтироми дигар миллатҳо ва омодагӣ барои саҳм гузоштан дар рушди ҷомеа табдил ёбад.
Ба андешаи мо, худшиносии миллии солим дорои якчанд ҷузъи асосӣ мебошад:
- Ҷузъи маърифатӣ – донистани таърих, фарҳанг, забон ва арзишҳои миллӣ;
- Ҷузъи эҳсосӣ – эҳсоси ифтихор аз Ватан ва мансубияти миллӣ;
- Ҷузъи арзишӣ – қабул ва эҳтироми арзишҳои иҷтимоӣ ва фарҳангӣ;
- Ҷузъи рафторӣ – иштироки фаъол дар ҳаёти ҷомеа;
- Ҷузъи масъулиятшиносӣ – дарки масъулияти шахсӣ дар назди ҷомеа ва давлат.
Истиқлолияти давлатӣ барои ташаккули худшиносии миллӣ муҳити нави иҷтимоию фарҳангӣ фароҳам овард. Дар давраи истиқлол масъалаҳои ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ, омӯзиши таърихи миллат, эҳтироми забони давлатӣ ва тарбияи ватандӯстӣ ба самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоӣ ва маориф табдил ёфтанд.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эътироф намуда, соҳибихтиёрӣ, истиқлолият ва тамомияти арзии давлатро ҳамчун арзишҳои муҳимми давлатӣ муқаррар менамояд.
Дар санадҳои расмӣ низ ба зарурати ташаккули ҳувияти миллӣ, ватандӯстӣ, арҷгузорӣ ба дастовардҳои замони истиқлол ва арзишҳои давлатдории миллӣ дар раванди таълиму тарбия таъкид шудааст.
Ҷавонӣ давраи муҳими ташаккули шахсият мебошад. Дар ин марҳила ҷаҳонбинӣ, мавқеи иҷтимоӣ, низоми арзишҳо, нақшаҳои касбӣ ва муносибати шахс ба ҷомеа фаъолона ташаккул меёбанд.
Аз ин рӯ, вазифаи педагог на танҳо ҳифзи арзишҳои миллӣ, балки омӯзонидани ҷавонон ба интихоби бошууронаи иттилоот мебошад. Ҷавони худшинос бояд тавонанд арзишҳои миллиро бо донишҳои муосир ҳамоҳанг созанд.
Оила аввалин муҳити иҷтимоиест, ки дар он кӯдак забон, муносибат, меъёрҳои ахлоқӣ ва арзишҳои фарҳангиро меомӯзад. Пеш аз муассисаи таълимӣ маҳз оила ба ташаккули муносибати кӯдак ба Ватан, миллат ва ҷомеа таъсир мерасонад.
Дар оила эҳтироми забони модарӣ, муносибат ба калонсолон, расму анъанаҳои миллӣ, таҷлили ҷашнҳои миллӣ ва ҳикояҳои таърихӣ метавонанд ба ташаккули ҳувияти миллӣ мусоидат намоянд.
Аммо таъсири оила танҳо дар сурати мавҷуд будани муносибати мусбат ва намунаи шахсии калонсолон самаранок мегардад. Кӯдак арзишҳоро на танҳо аз сухан, балки аз рафтори волидон меомӯзад.
Аз ин рӯ, ҳамкории муассисаи таълимӣ бо оила яке аз шартҳои муҳимми тарбияи худшиносии миллӣ мебошад.
Муассисаи таълимӣ яке аз муҳитҳои асосии иҷтимоишавии ҷавонон мебошад. Дар он дониш, малака, арзишҳо, муносибат ва малакаҳои иҷтимоӣ ташаккул меёбанд.
Масалан, дар дарсҳо метавон масъалаҳои зеринро пешниҳод намуд:
- “Истиқлолият барои ман чӣ маъно дорад?”;
- “Ҷавони ватандӯст кист?”;
- “Чӣ гуна ҷавонон метавонанд дар рушди Тоҷикистон саҳм гузоранд?”;
- “Арзишҳои миллӣ ва арзишҳои ҷаҳонӣ чӣ гуна метавонанд ҳамоҳанг бошанд?”;
- “Нақши технологияҳои рақамӣ дар ҳифзи фарҳанги миллӣ”.
Ин гуна саволҳо хонандаро аз қабулкунандаи пассиви маълумот ба иштирокчии фаъоли раванди маърифатӣ табдил медиҳанд. Аз нуқтаи назари педагогикаи ҳамкорӣ, муҳим аст, ки омӯзгор ба андешаи ҷавон эҳтиром гузорад. Худшиносӣ дар муҳити маҷбуркунӣ ва фишори равонӣ самаранок ташаккул намеёбад.
Баръакс, муҳити эътимод, озодии фикр ва эҳтироми шахс метавонад ба ташаккули мавқеи устувори шаҳрвандӣ мусоидат намояд.
Ватандӯстӣ яке аз натиҷаҳои муҳими худшиносии миллӣ мебошад. Аммо ватандӯстӣ бояд ҳамчун рафтори фаъол ва масъулиятнок фаҳмида шавад, на танҳо ҳамчун эҳсоси эҳтиром ба Ватан.
Ҷавони ватандӯст метавонад тавассути таҳсил, меҳнати ҳалол, фаъолияти илмӣ, соҳибкорӣ, хизмат ба ҷомеа, ҳифзи муҳити зист, рушди технология ва дигар самтҳо ба пешрафти давлат саҳм гузорад.
Аз ин рӯ, тарбияи ватандӯстӣ бояд бо тарбияи меҳнатӣ, ахлоқӣ, ҳуқуқӣ ва шаҳрвандӣ пайваст бошад. Дар суханрониҳои расмӣ низ таъкид шудааст, ки шароити ҷаҳонишавӣ аз ҷавонон на танҳо дониш, балки ҷаҳонбинии замонавӣ, ҳисси баланди миллӣ, худогоҳӣ, худшиносӣ ва муҳаббат ба Ватанро талаб мекунад.
Дар ин ҷо психология метавонад ба педагогика дар муайян намудани механизмҳои таъсиррасонӣ кӯмак расонад. Масалан, барои ҷавонон усули “аз боло ба поён” на ҳамеша самаранок аст. Бештар таъсирбахш усулҳои интерактивӣ, намунаи шахсӣ, ҳамкорӣ, муҳокима ва фаъолияти воқеӣ мебошанд.
Ҷаҳонишавӣ барои ҷомеаи муосир имкониятҳои зиёдеро фароҳам меорад: дастрасӣ ба донишҳои ҷаҳонӣ, таҳсилоти байналмилалӣ, технологияҳои нав ва муошират бо фарҳангҳои гуногун.
Бинобар ин, худшиносии миллӣ дар асри XXI набояд маънои маҳдуд шудан аз ҷаҳони беруна дошта бошад.
Баръакс, ҷавони дорои худшиносии устувор метавонад аз дастовардҳои ҷаҳонӣ истифода барад ва ҳамзамон ҳувияти фарҳангии худро нигоҳ дорад. Маҳз ҳамин тавозун яке аз вазифаҳои муҳимми таълими муосир мебошад.
Технологияҳои рақамӣ ба қисми ҷудонашавандаи ҳаёти ҷавонон табдил ёфтаанд. Шабакаҳои иҷтимоӣ на танҳо воситаи муошират, балки муҳити ташаккули муносибат ва арзишҳо мебошанд. Аз ин рӯ, муассисаҳои таълимӣ бояд ба ҷавонон саводи рақамӣ ва медиасаводнокиро омӯзонанд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои рақамӣ вазифаи муҳим аз он иборат аст, ки ҷавонон ҳамзамон соҳиби ҷаҳонбинии муосир ва худшиносии устувори миллӣ бошанд. Чунин шахс метавонад фарҳанги миллии худро эҳтиром намуда, аз дастовардҳои илму техникаи ҷаҳонӣ самаранок истифода барад.
Аз ин рӯ, оила, муассисаи таълимӣ, ҷомеа ва давлат бояд дар самти ташаккули худшиносии миллӣ ҳамчун низоми ягона амал намоянд. Ҷавони худшинос бояд на танҳо аз гузашта ифтихор кунад, балки барои ояндаи Ватан масъулият эҳсос намояд.
Ҳамин тариқ, худшиносии миллии ҷавононро метавон яке аз сармояҳои муҳими маънавию иҷтимоии давлати соҳибистиқлол арзёбӣ кард. Қувваи воқеии истиқлолият дар он зоҳир мегардад, ки насли ҷавон арзиши онро дарк намуда, бо дониш, фарҳанг, меҳнат ва фаъолияти созандаи худ барои рушди минбаъдаи ҷомеа саҳм мегузорад.
Ошимова Маҳбуба, номзади илмҳои педагогӣ, дотсенти кафедраи психология.