Дар таърихи тафаккури фалсафӣ адолат аз ҷумлаи он масъалаҳоест, ки ҳар қадар инсоният дар роҳи ташаккули институтҳои давлатӣ, қонунгузорӣ ва низоми ҳуқуқӣ пеш меравад, ҳамон андоза мазмуни он мураккабтар мегардад, зеро адолат пеш аз ҳама муайян намудани мақоми инсон дар низоми арзишҳои ҷомеа, ҳудуди ахлоқии ҳокимият ва асоснокии он муносибатҳоест, ки тавассути онҳо шахсият метавонад озодии худро амалӣ ва манзалати худро ҳифз намояд.
Масъалаи марказии фалсафаи конститутсионӣ аз он иборат мебошад, ки чаро инсон бояд субъекти ҳимояи ҳуқуқӣ эътироф мегардад, кадом меъёрҳо истифодаи қудратро маҳдуд месозанд ва дар кадом шароит амали институтҳо бо арзиши баробари инсонҳо мувофиқат мекунад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 қабул гардида, солҳои 1999, 2003 ва 2016 мавриди тағйиру илова қарор гирифтааст, дар муқаддимаи худ бунёди ҷомеаи адолатпарварро вазифа қарор медиҳад. Дар моддаи 1 Тоҷикистон ҳамчун давлати ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ муқаррар гардида, моддаи 5 инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф менамояд.
Ин меъёрҳо масъалаи муҳимми муносибати арзиш ва воқеиятро ба миён мегузоранд. Оё эътирофи арзиши олии инсон ба худии худ маънои амалишавии адолатро дорад, ё адолат дар сурати мавҷудияти шароити иловагии иҷтимоӣ, меъёрӣ ва институтсионалӣ ташаккул меёбад?
Манзалат мақоми арзишии инсонро ифода мекунад. Масъулият бошад, ба қобилияти ҷавоб додан барои амал ё ба уҳдадории институт нисбат ба шахс ишора менамояд. Шахсе, ки кирдори ғайриқонунӣ содир кардааст, метавонад ба ҷавобгарии қонунӣ кашида шавад, аммо ҷавобгарӣ набояд маънои аз даст рафтани манзалати инсонӣ дошта бошад. Аз ин ҷо арзиши муҳими фалсафаи ҳуқуқ ҳосил мешавад, ҷавобгарӣ ба кирдор дахл дорад. Бо назардошти таҳлили боло чунин таърифи амалиётии фалсафӣ пешниҳод мешавад.
Адолати инсонмеҳвари конститутсионӣ низоми арзишҳо ва муносибатҳои меъёриву институтсионалиест, ки дар он арзиши баробари инсонҳо ҳадди ахлоқии қудрат эътироф гардида, ҳуқуқҳо бо меъёрҳои умумӣ ҳифз мешаванд, қарорҳо ба таври беғараз асоснок мегарданд, имкониятҳои истифодаи ҳуқуқ ба назар гирифта мешаванд ва вайроншавии ҳуқуқ бо тартиби ҷавобгарӣ ва барқарорсозӣ рӯ ба рӯ мешавад. Ин таъриф арзишӣ будани асос, ҳуқуқӣ будани шакл, беғаразии тартиб, иҷтимоӣ будани шароити татбиқ ва масъулиятнокии натиҷа ва хусусият дорад. Дар ин ҷо адолат ба баробарии механикӣ маҳдуд карда намешавад, фарқияти муносибатҳо дар сурати доштани асоси қонунӣ, оқилона ва мутаносиб метавонад қобили баррасӣ бошад. Ҳақиқат ва адолат ду категорияи гуногунанд.
Ҳақиқат дар маънои маърифатшиносӣ ба асоснокӣ ва дурустии дониш ё ҳукм дахл дорад, дар ҳоле ки адолат ба асоснокии меъёрӣ ва тартиби муносибат бо инсонҳо алоқаманд аст. Бо вуҷуди ин, адолати судӣ бе муайян кардани ҳолатҳои воқеӣ ва арзёбии далелҳо метавонад осебпазир мегардад. Аз ин рӯ, муносибати ҳақиқат ва адолатро бояд дақиқии далелҳо, дурустии тартиби муайян кардани онҳо ва асоснокии меъёрии қарори қабулшуда баррасӣ кард. Ҳатто қарори ба маълумоти воқеӣ такякунанда метавонад аз ҷиҳати адолат мушкил дошта бошад, агар далелҳо бо вайрон кардани ҳуқуқҳои асосӣ ба даст омада бошанд. Баръакс, тартиби зоҳиран мунтазам низ натиҷаи одилонаро кафолат намедиҳад, агар далелҳои ҳалкунанда нодида гирифта шаванд. Ин тафовут барои фаҳмиши моҳияти адолати мурофиавӣ аҳаммияти махсус дорад.
Виҷдон қобилияти шахсият барои арзёбии рафтори худ аз мавқеи меъёрҳои ахлоқии эътирофкардааш мебошад. Аммо виҷдон қабл аз амал низ метавонад механизми пешакии арзёбии интихоби ахлоқӣ фаъол бошад. Дар фалсафаи озодии ирода масъалаи марказӣ ин аст, ки шахс то кадом андоза метавонад байни имкониятҳо интихоб кунад ва барои интихоби худ ҷавобгар дониста шавад. Ин робита ба маънои комилан озод будани ҳар интихоб дар ҳамаи шароити иҷтимоӣ нест. Фишор, нобаробарӣ, вобастагӣ ва маҳдудияти иттилоот метавонанд ба имкониятҳои интихоби воқеӣ таъсир расонанд. Аз ин рӯ, дар арзёбии масъулияти ахлоқӣ бояд шароити он, сатҳи огоҳӣ, имконияти интихоб ва дараҷаи маҷбурият ба назар гирифта мешавад.
Адолат талаб менамояд, ки ҳуқуқҳои шахсон ба таври беғараз ҳимоя ва зарар бо тартиби асоснок ҷуброн гардад. Раҳмдилӣ ба ҳолати мушаххаси осебпазирӣ ва ранҷи инсон таваҷҷуҳ мекунад. Бахшиш бошад, метавонад амали ахлоқии ихтиёрӣ бошад, вале набояд ба воситаи маҷбур кардани ҷабрдида барои даст кашидан аз ҳуқуқҳои худ табдил ёбад. Дар чунин ҳолат вазифаи фалсафаи ҳуқуқ муайян намудани муносибати байни инсондӯстӣ ва ҷавобгарӣ мебошад. Ҷавобгарии ҳуқуқӣ бе муносибати инсонӣ метавонад хусусияти аз ҳад ҷазодиҳанда пайдо кунад, раҳмдилӣ бе риояи ҳуқуқи ҷабрдида бошад, метавонад адолатро халалдор созад. Пас, ҳамоҳангии онҳо дар он аст, ки адолат ҳадди умумии ҳуқуқӣ ва раҳмдилӣ ҳассосият ба ҳолати мушаххаси инсонро таъмин намояд.
Дар назарияҳои маъруфи адолат диққат ба масъалаҳои гуногун равона гардидааст. И.Кант асоси ахлоқии эҳтироми шахсиятро таҳлил мекунад. Ҷ.Ролз меъёрҳои институтҳои одилонаро асоснок месозад. Масъалаи мустақили он муайян кардани он аст, ки кадом унсури муносибати инсон ва институт ҳангоми гузариш аз эътирофи арзиш ба татбиқи ҳуқуқ нокифоя мебошад. Бо ин мақсад адолати инсонмеҳвар ба панҷ буъди таҳлилӣ ҷудо карда мешавад.
Манзалат арзиши арзишии баробарии инсонро муайян мекунад. Эътироф тарзи муносибати дигарон ва институтҳо ба шахсро нишон медиҳад. Ҳуқуқ шакли расмии мустаҳкамсозии имкониятҳо, манъиятҳо, уҳдадориҳо ва кафолатҳоро дар бар мегирад. Адолат меъёри арзёбии мазмун, тартиб ва натиҷаи муносибатҳо мебошад. Масъулият тартиби ҷавобгарӣ ва ислоҳи вайроншавиҳоро ифода мекунад. Ҳамин тавр, «ҳуқуқ» ва «адолат» яксон нестанд: ҳуқуқ дорои шакли муайяни эътибори меъёрӣ аст, дар ҳоле ки адолат метавонад худи мазмун ва татбиқи меъёрро мавриди арзёбии интиқодӣ қарор диҳад. «Адолат» ва «масъулият» низ яксон нестанд: адолат меъёри арзёбии муносибат мебошад, масъулият бошад, муайян мекунад, ки кадом субъект барои амали худ ё иҷро накардани уҳдадорӣ бояд ҷавоб бидиҳад.
Робитаи меъёрии зарурӣ: агар адолати инсонмеҳвар ҳамчун эҳтироми баробари шахсият таъриф шавад, инкори куллии манзалати баробари инсон бо ин таъриф носозгор мегардад. Робитаи институтсионалии шартӣ: барои ҳимояи ҳуқуқ бояд воситаҳои муайяни қонунӣ мавҷуд бошанд, аммо шакли мушаххаси ин воситаҳо метавонад вобаста ба низоми ҳуқуқӣ фарқ кунад. Робитаи таҷрибавии эҳтимолӣ: дастрасии беҳтар ба ёрии ҳуқуқӣ метавонад бо самаранокии бештари истифодаи ҳуқуқ алоқаманд бошад. Ин робита бояд бо маълумоти воқеӣ санҷида шавад. Тафовути мазкур имкон медиҳад, ки қазияи фалсафӣ бо натиҷаи оморӣ омехта нагардад.
Муқаддимаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон масъулиятро дар назди наслҳои гузашта, ҳозира ва оянда таъкид мекунад. Ин меъёр барои фалсафаи адолат имконияти таҳлили байнинаслиро фароҳам меорад. Адолат метавонад масъулият барои нигоҳдории шароити зиндагии наслҳои ояндаро низ дар бар гирад. Дар ин замина масъалаҳои истифодаи оқилонаи захираҳо, ҳифзи муҳити зист, рушди маърифат ва пойдории институтҳо аҳаммияти махсус пайдо мекунанд. Аммо аз муқаррароти муқаддима набояд бидуни асоси иловагии ҳуқуқӣ уҳдадории мушаххаси судӣ бароварда шавад. Он дар ин мақола ҳамчун заминаи арзишии тафсир истифода мегардад.
Моддаи 6 Конститутсия халқро ба сифати барандаи соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ муайян мекунад. Ин меъёр масъалаи манбаи асоснокии ҳокимиятро ба миён мегузорад. Агар ҳокимият аз халқ сарчашма гирад, ҳокимияти давлатӣ набояд ҳамчун моликияти хусусии шахс, гурӯҳ ё ниҳоди муайян фаҳмида шавад. Бо вуҷуди ин, соҳибихтиёрии халқ ва манзалати инсон ду мафҳуми яксон нестанд. Соҳибихтиёрии халқ ба манбаи сиёсиву конститутсионии ҳокимият дахл дорад, манзалати инсон бошад, ҳадди арзишии муносибат ба ҳар шахсро муайян мекунад. Муносибати ин ду принсип барои фалсафаи конститутсионӣ муҳим аст, зеро иродаи аксарият низ бояд дар доираи ҳуқуқу озодиҳои асосӣ ва тартиби конститутсионӣ амалӣ гардад.
Моддаи 9 Конститутсия арзиши таҷзияи ҳокимияти давлатиро ба шохаҳои қонунгузор, иҷроия ва судӣ муқаррар менамояд. Ин принсип аз мавқеи фалсафаи ҳуқуқ танҳо масъалаи тақсими вазифаҳои ташкилӣ нест. Аҳаммияти арзишии он дар фароҳам овардани заминаи ҳуқуқӣ барои маҳдудкунии тамаркузи салоҳият, муайян намудани масъулияти институтҳо ва ҳимояи шахсият аз истифодаи худсаронаи қудрат мебошад. Вале таҷзияи расмии ҳокимият худ ба худ самаранокии механизмҳои назоратро исбот намекунад. Барои муайян кардани чунин самаранокӣ таҳлили фаъолияти воқеии институтҳо зарур аст. Аз ин рӯ, арзиши таҷзияи ҳокимият дар модели панҷбуъдӣ пеш аз ҳама ба буъдҳои ҳуқуқ, адолат ва масъулият алоқаманд мебошад.
Моддаи 10 Конститутсия эътибори олии ҳуқуқии Конститутсия ва амали мустақими меъёрҳои онро муқаррар карда, санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистонро қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳурӣ мешуморад. Ҳангоми номувофиқатии қонунҳои ҷумҳурӣ бо чунин санадҳо, тибқи матни модда, меъёрҳои санадҳои байналмилалии эътирофшуда татбиқ мешаванд. Ин меъёр масъалаи муносибати соҳибихтиёрии давлатӣ ва уҳдадориҳои байналмилалии ҳуқуқиро ба вуҷуд меорад. Барои таҳқиқоти мазкур масъалаи асосӣ дар он аст, ки ҳуқуқҳои инсон танҳо дар доираи муносибати дохилии шахс бо давлат таҳлил нашаванд, балки бо низоми васеи меъёрҳои ҳуқуқии эътирофшуда низ пайваст гарданд. Аммо бояд байни эътибори санади байналмилалӣ, доираи уҳдадории мушаххаси давлат ва имконияти татбиқи мустақими меъёри алоҳида фарқ гузоштааст. Ҳар яке аз ин масъалаҳо таҳлили ҳуқуқии мустақилро талаб мекунад.
Моддаи 14 Конститутсия амали бевоситаи ҳуқуқу озодиҳоро пешбинӣ карда, ҳудуди маҳдудсозии онҳоро муайян менамояд. Барои таҳлили фалсафии чунин маҳдудиятҳо се савол муҳим мебошанд.
Оё мақсади маҳдудият аз ҷиҳати ҳуқуқӣ иҷозатдодашуда аст?
Оё воситаи интихобшуда барои расидан ба мақсад мувофиқ ва зарур мебошад?
Оё дараҷаи дахолат ба озодии шахсият бо аҳаммияти ҳадафи қонунӣ таносуби қобили асосноккунӣ дорад?
Дар назарияи Роберт Алекси арзиши мутаносиб барои таҳлили муносибати байни арзишҳои ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус дорад.
Дар ин мақола он ҳамчун воситаи назариявии таҳлил истифода мешавад. Барои муайян кардани ҷойгоҳи ҳатмии он дар таҷрибаи судии Тоҷикистон омӯзиши қарорҳо ва тафсирҳои дахлдори судӣ зарур аст.
Моддаи 20 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон арзиши эҳтимолияти бегуноҳӣ, манъи ҷавобгарӣ барои кирдоре, ки ҳангоми содир шудан ҷиноят ҳисоб намеёфт, ва манъи ҷавобгарии такрориро барои як ҷиноят дар бар мегирад. Моддаи 21 ҳифзи ҳуқуқи ҷабрдида, ҳимояи судӣ ва ҷуброни зарари ба ӯ расидаро пешбинӣ менамояд.
Ин ду модда ду самти муҳими адолати ҳуқуқиро ифода мекунанд. Пешгирии муносибати худсарона ба шахси айбдоршаванда мебошад. Ҳатто дар сурати мавҷудияти гумон, инсон набояд пеш аз ҳукми эътибори қонунӣ пайдокардаи суд гунаҳкор шуморида шавад. Эътирофи ҳуқуқи ҷабрдида ба ҳимоя ва барқарорсозии зарар мебошад.
Ин ду самтро набояд ҳамчун манфиатҳои ҳамеша ба ҳам мухолиф тасвир кард. Адолати мурофиавӣ талаб мекунад, ки ҳуқуқҳои ҳар ду тараф дар доираи тартиби қонунӣ ва беғаразона ҳимоя гарданд.
Адолат пешгирии маҳкумияти беасос, шунидани ҷабрдида, муайян кардани ҳақиқат бо роҳҳои қонунӣ ва таъмин намудани имконияти барқарорсозии ҳуқуқ мебошад.
Моддаи 35 Конститутсия ҳуқуқи меҳнат ва кафолатҳои вобаста ба онро муқаррар мекунад. Дар фалсафаи иҷтимоӣ меҳнат танҳо воситаи ба даст овардани даромад нест. Он метавонад шакли иштироки инсон дар муносибатҳои ҷомеа, рушди қобилият ва ташаккули худэҳтиромӣ бошад. Аммо арзиши фитрии инсон набояд аз шуғл ё маҳсулнокии иқтисодии вай вобаста карда шавад. Бекор будан, корношоямӣ ё надоштани даромади баланд ба маънои кам шудани манзалати шахсият нест. Аз ин рӯ, ҳуқуқ ба меҳнат бояд ҳам аз мавқеи озодии интихоби фаъолияти меҳнатӣ ва ҳам аз мавқеи ҳифзи шахс аз муносибати таҳқиромез ва истисмор мавриди таҳлил қарор гирад.
Моддаи 38 Конститутсия масъалаи ҳуқуқ ба ҳифзи саломатиро муқаррар менамояд. Аз мавқеи фалсафаи манзалат, беморӣ набояд боиси аз даст рафтани арзиши шахсият гардад. Муносибати инсонмеҳвар ба бемор танҳо табобати биологиро дар бар намегирад, балки эҳтироми мустақилияти бемор, ҳифзи маълумоти шахсӣ, муносибати эҳтиромона ва ба назар гирифтани осебпазирии ӯро низ тақозо менамояд. Дар ин маврид манзалат ҳамчун арзиши ахлоқӣ метавонад барои арзёбии муносибати табиб ва бемор низ аҳаммият дошта бошад. Аммо аз ин принсип наметавон бе таҳлили қонунгузории соҳавӣ тартиби мушаххаси хизматрасонии тиббиро баровард.
Моддаи 41 Конститутсия ҳуқуқ ба таҳсилро муқаррар мекунад. Дар равиши имкониятҳои Амартя Сен ва Марта Нуссбаум масъалаи асосӣ танҳо мавҷудияти неъмат ё хизматрасонӣ нест, балки имконияти воқеии истифодаи он барои рушди зиндагии арзанда мебошад. Дар ин замина таҳсилро метавон ҳамчун яке аз шартҳои рушди қобилияти интихоби огоҳона, иштироки ҷомеа ва ҳимояи мустақили ҳуқуқҳо таҳлил кард. Баробарии ҳуқуқ ба таҳсил ва баробарии ҳамаи имкониятҳои таълимӣ яксон нестанд. Барои таҳқиқи масъалаи дуюм шароити ҷуғрофӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва дастрасии шахсони дорои эҳтиёҷоти махсус бояд ба назар гирифта шаванд. Ҳамин тавр, таҳлили адолати инсонмеҳвар муносибати ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсиро бо ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ҷудонашаванда мешуморад, ҳарчанд тартиб ва механизмҳои ҳуқуқии татбиқи онҳо метавонанд фарқ кунанд.
Манзалати инсон дар таҳқиқоти мазкур мақоми бунёдии арзишии шахсият асоснок карда шудааст, ки набояд ба дороӣ, мансаб, мақоми иҷтимоӣ, қобилияти зеҳнӣ ё маҳсулнокии иқтисодӣ вобаста бошад. Мазмуни фалсафии он дар эътирофи арзиши баробари инсонҳо ва зарурати муносибати эҳтиромона ба ҳар шахс ифода меёбад. Муносибати ҳастӣ ва арзиш талаб мекунад, ки манзалати инсон на ҳамчун натиҷаи худкори воқеияти биологӣ, балки ҳамчун арзиши ахлоқии асосноккунандаи муносибатҳои ҳуқуқӣ фаҳмида шавад. Ин фарқгузорӣ фосилаи мантиқии байни тавсифи инсон ва уҳдадории эҳтироми ӯро равшан менамояд. Манзалат, эътироф, ҳуқуқ, адолат ва масъулият дорои вазифаҳои гуногуни мафҳумӣ мебошанд.
Манзалат асоси арзишӣ, эътироф муносибати байнисубъектӣ, ҳуқуқ шакли меъёрӣ, адолат меъёри арзёбии татбиқ ва масъулият механизми ҷавобгарӣ ва барқарорсозиро муайян менамояд. Адолати инсонмеҳвари конститутсионӣ ҳамчун низоми муносибатҳои меъёриву институтсионалие муайян гардид, ки дар он арзиши инсон ҳадди ахлоқии истифодаи қудратро ташкил дода, ҳуқуқҳо, тартиби беғараз ва механизмҳои ҷавобгарӣ барои ҳимояи шахсият ба ҳам пайваст мешаванд. Эътирофи ҳуқуқии манзалат барои адолати конститутсионӣ шарти зарурӣ мебошад, вале самаранокии воқеии ҳуқуқҳо аз шароити иҷтимоӣ, дастрасӣ ба институтҳо, тартиби ҳимоя ва имконияти барқарорсозии ҳуқуқ вобаста аст.
Масъалаи адолат дар фалсафаи Конститутсия на танҳо муносибати давлат бо ҳуқуқҳои инфиродӣ, балки таносуби озодӣ ва манфиати умумӣ, ҳуқуқи айбдоршаванда ва ҷабрдида, масъулияти наслҳои ҳозира ва оянда ва имкониятҳои рушди инсонро низ дар бар мегирад. Робитаи виҷдон, масъулият ва адолат нишон медиҳад, ки фарҳанги ҳуқуқӣ танҳо ба итоат аз меъёрҳои расмӣ маҳдуд нест, балки ба қобилияти арзёбии ахлоқии амал, эҳтироми ҳуқуқи дигарон ва дарки оқибатҳои иҷтимоии қарорҳо низ вобаста мебошад. Фарзияи асосии таҳқиқот дар сатҳи мантиқӣ ва консептуалӣ асоснок карда шуд: эътирофи манзалат барои адолати инсонмеҳвари конститутсионӣ зарур аст, аммо барои татбиқи амалии он кафолатҳои меъёрӣ ва институтсионалии иловагӣ талаб карда мешаванд. Санҷиши дараҷаи таъсир ва муносибати сабабии ин омилҳо вазифаи таҳқиқоти таҷрибавии минбаъда мебошад.
Дар заминаи таҳқиқоти мазкур метавон чунин мавқеи ҷамъбастиро пешниҳод намуд: Манзалати инсон арзишест, ки қудратро аз мавқеи ахлоқӣ маҳдуд месозад. Ҳуқуқ шаклест, ки ин арзишро ба низоми уҳдадориҳои умумӣ ворид менамояд. Адолат меъёрест, ки муносибат ва натиҷаи татбиқи ҳуқуқро месанҷад. Масъулият бошад, кафолати он аст, ки вайрон шудани ин муносибат бе посухи институтсионалӣ боқӣ намонад. Конститутсия аз чунин мавқеъ на танҳо санади муайянкунандаи сохтори давлат, балки низоми меъёрии ҳамзистии инсонҳо ва воситаи маҳдудкунии қудрат бо ҳуқуқ ба шумор меравад. Адолат талаб мекунад, ки шахс дар муносибат бо дигарон ва институтҳо ҳамчун субъекти дорои арзиши баробар эътироф гардад, имконияти воқеии истифодаи ҳуқуқро дошта бошад ва ҳангоми вайрон гардидани ҳуқуқ тавонад ба воситаи асосноки ҳимоя муроҷиат кунад.
Комилов Далер, номзади илмҳои фалсафа, дотсент, мудири кафедраи таърих ва муносибатҳои байнифарҳангӣ.