Моҳи ноябр дар тақвими сиёсӣ ва таърихии давлатдории навини тоҷикон ҷойгоҳи хос дорад. Таҷлили Рӯзи Конститутсия – 6 ноябр, Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон – 16 ноябр ва Рӯзи Парчами давлатӣ – 24 ноябр се рукни ба ҳам пайвастаи давлатдории миллиро пеши назар меорад: қонуният, масъулияти роҳбарӣ ва ҳувияти шаҳрвандӣ. Дар тафсири илмӣ-амалӣ ин санаҳоро метавон ҳамчун пайванди маънавию таърихии ташаккул, ҳифз ва рушди Тоҷикистони соҳибихтиёр дар давраи 35-солаи истиқлолият баррасӣ намуд. Дар меҳвари ин раванд саҳми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар барқарорсозии давлатдорӣ ва пешбурди сиёсати сулҳу созандагӣ қарор мегирад.
Истиқлолияти давлатӣ, танҳо санаи эълони мавҷудияти давлати мустақил нест. Он қобилияти ҷомеа барои муайян намудани роҳи рушди худ, ҳифзи ҳудуд, ташкили идораи қонунӣ ва фароҳам овардани зиндагии шоиста барои шаҳрвандон мебошад. Аз ин дидгоҳ, роҳи тайкардаи Тоҷикистонро метавон ҳамчун гузариш аз ба даст овардани истиқлолияти ҳуқуқӣ ба таҳкими заминаҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии он арзёбӣ кард.
Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 истиқлолияти давлатии худро эълон намуд. Аз ин рӯ, соли 2026 ба давраи 35-солаи давлатдории мустақили кишвар рост меояд.
Ҳадафи мақола муайян намудани робитаи байни роҳбарии сиёсӣ, ваҳдати миллӣ ва натиҷаҳои амалии рушди Тоҷикистон аст. Усулҳои асосӣ таҳлили таърихию муқоисавӣ, баррасии санадҳои ҳуқуқӣ ва муқоисаи нишондиҳандаҳои нашршуда мебошанд. Рӯйдодҳои таърихӣ, маълумоти оморӣ ва хулосаҳои таҳлилӣ аз ҳам ҷудо баррасӣ мешаванд: ҳамзамонии рушди иқтисодӣ ва роҳбарии сиёсӣ худ ба худ исботи таъсири танҳо як омил нест. Барои фаҳмиши натиҷаҳо саҳми мардум, фаъолияти муассисаҳо, меҳнати соҳибкорон ва ҳамкории байналмилалӣ низ бояд ба назар гирифта шавад.
Солҳои аввали истиқлолият барои Тоҷикистон давраи озмоиши сангин буданд. Дар шароити онвақта вазифаи аввалиндараҷа ҳифзи давлат, барқарор намудани фаъолияти мақомоти идоракунӣ ва пайдо кардани роҳи ҳалли сиёсӣ ба низоъ буд. Дар чунин вазъият аҳаммияти роҳбарӣ пеш аз ҳама бо қобилияти ба музокирот овардани масъалаҳои баҳснок ва гузоштани манфиати умумимиллӣ дар меҳвари қарорҳо муайян мегардад.
Нуқтаи калидии ин раванд 27 июни соли 1997 дар Москва ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон мебошад. Санади дар низоми СММ сабтшуда нақши Пешвои миллатро дар ин марҳала инъикос мекунад.
Маънии илмӣ-амалии таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар он аст, ки ҳифзи соҳибихтиёрӣ ҳам қобилияти идоракунии давлат ва ҳам тавоноии созишу ҳамдигарфаҳмиро талаб мекунад. Созишномаи сулҳ заминаи гузариш аз муқовимати мусаллаҳона ба ҳамкории сиёсиро фароҳам овард. Барои ҷомеаи пас аз низоъ ин гузариш шарти барқарор шудани эътимод, фаъолияти муассисаҳо ва имкони банақшагирии зиндагии ҳаррӯза мебошад.
Аз ҳамин ҷо метавон хулоса кард, ки ваҳдати миллӣ сармояи иҷтимоии давлат аст. Он вақте устувор мемонад, ки шаҳрванд худро узви баробарҳуқуқи ҷомеа эҳсос намояд, ихтилофҳо бо воситаҳои қонунӣ ҳал шаванд ва манфиати умумимиллӣ аз маҳалгароӣ ва тафриқа болотар қарор гирад. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон барои тарбияи чунин муносибат маводи муҳимми омӯзишӣ мебошад.
Ҷашнҳои моҳи ноябр се ҷанбаи давлатдории мустақилро ифода мекунанд: Конститутсия – асоси ҳуқуқӣ; ниҳоди Президент – масъулияти роҳбарӣ ва ҳамоҳангсозии идоракунӣ; Парчам – рамзи соҳибихтиёрӣ ва ҳамбастагии шаҳрвандон.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Дар моддаи 1 хусусияти соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягонаи давлат муайян мешавад; моддаи 6 халқро соҳиби соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ҳокимияти давлатӣ мешиносад. Моддаи 64 мақоми Президентро бо ҳимояи Конститутсия, ҳуқуқу озодиҳо, истиқлолияти миллӣ ва тамомияти арзӣ мепайвандад.
Қабули Конститутсия дар шароите сурат гирифт, ки ҷанги шаҳрвандӣ ҳанӯз идома дошт. Аз ин ҷиҳат, аҳаммияти он бо муайян кардани сохтори идоракунӣ маҳдуд намешавад: қонуни асосӣ барои таҳкими ниҳодҳои қонунии давлат ва танзими муносибати давлату шаҳрванд заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард. Дар робита бо раванди сулҳ метавон онро яке аз пояҳои ҳуқуқии давлатсозӣ арзёбӣ намуд; самараи ин поя ба иҷрои меъёрҳо ва идомаи муколамаи сиёсӣ вобаста буд.
Мазмуни амалии ин меъёрҳо он аст, ки амният ва қонуният бояд якдигарро тақвият диҳанд. Эътимоди шаҳрванд ба давлат аз фаъолияти одилонаи муассисаҳо, дастрасии воқеӣ ба хизматрасонӣ ва муносибати масъулонаи шахсони мансабдор неру мегирад. Аз ин рӯ, таҷлили Рӯзи Конститутсия бояд ба омӯзиши ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрванд ва татбиқи онҳо дар зиндагӣ мусоидат намояд.
16 ноябри соли 1994 бори нахуст ҳамчун Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон савганд ёд карданд; маънии таърихии Рӯзи Президент ба ҳамин воқеа пайваст аст. Ин сана имкон медиҳад, ки нақши шахсияти роҳбар бо масъулияти ниҳоди президентӣ дар назди давлат ва ҷомеа якҷо баррасӣ шавад. Барои рушди дарозмуддат муҳим аст, ки ташаббусҳои роҳбарӣ ба барномаҳои иҷрошаванда, фаъолияти босалоҳияти муассисаҳо ва натиҷаҳои арзёбишаванда табдил ёбанд.
Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 24 ноябри соли 1992 қабул гардид; Рӯзи Парчами давлатӣ бори нахуст 24 ноябри соли 2009 таҷлил шуд. Парчам дар маънои шаҳрвандӣ рамзи умумияти сарнавишти мардум аст. Эҳтиром ба он дар рафтори ҳаррӯза – риояи қонун, меҳнати ҳалол, ҳифзи муҳити зист ва эҳтироми ҳамдигар – мазмуни амалӣ пайдо мекунад. Дар ин маъно, таҳти ливои ваҳдат зистан маънои масъулият барои хонаи муштараки миллӣ доштанро дорад.
Пойдории давлат ба тавоноии иқтисодӣ ва дастрасии шаҳрвандон ба захираҳои асосии зиндагӣ вобаста аст. Аз ин рӯ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, таъмини истиқлолияти энергетикӣ, амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръат бояд ҳамчун самтҳои ба ҳам вобастаи таҳкими соҳибихтиёрӣ баррасӣ шаванд. Ин ҳадафҳо дар марҳалаҳои гуногун ташаккул ва тақвият ёфтаанд: саноатикунонии босуръат дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 декабри соли 2018 ҳамчун ҳадафи чоруми миллӣ пешниҳод гардид. Аз ин рӯ, тамоми давраи 35-солаи истиқлолиятро давраи татбиқи ҳамзамони ҳамаи чор ҳадаф номидан дақиқ нест.
- Раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ. Барои кишвари кӯҳсор пайвастагии роҳҳо шарти муҳимми ягонагии фазои иқтисодӣ мебошад. Бунёди нақбҳои «Истиқлол», «Шаҳристон», «Озодӣ» ва «Хатлон» ба беҳтар шудани робитаи минтақаҳо мусоидат намуд. Нақби «Хатлон» қаблан «Чормағзак» ном дошт ва дар рӯйхати иншоот бояд як маротиба ҳисоб карда шавад. Рушди роҳҳо имкони транзитиро васеъ мекунад; натиҷаи он бояд аз рӯйи дастрасии воқеӣ, давомнокии сафар, хароҷоти интиқол ва бехатарӣ арзёбӣ гардад.
- Таъмини истиқлолияти энергетикӣ. Ба истифода додани неругоҳҳои «Сангтӯда-1» ва «Сангтӯда-2», ба кор даровардани агрегатҳои аввалини «Роғун» ва пешбурди таҷдиди неругоҳҳои амалкунанда иқтидори истеҳсоливу техникии энергетикаро тақвият доданд. Мисоли мушаххас таҷдиди НБО «Қайроққум» мебошад: тибқи иттилои Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд, дар натиҷаи навсозӣ иқтидори насбшудаи неругоҳ аз 126 то 174 мегаватт расид. Ин дастовардҳо қадамҳои муҳим дар роҳи таъминоти боэътимоди барқ мебошанд; бартарафсозии пурраи норасоии мавсимӣ ҳамзамон идомаи сохтмон, таҷдиди шабакаҳо ва идоракунии самараноки соҳаро талаб мекунад.
- Таҳкими амнияти озуқаворӣ. Рушди кишоварзӣ, боғдорӣ, истифодаи самараноки замину об ва коркарди маҳсулот барои таъмини бозори дохилӣ аҳаммияти стратегӣ доранд. Баррасии бахши кишоварзию озуқавории Тоҷикистон аз ҷониби Бонки Ҷаҳонӣ афзоиши истеҳсол ва гуногуншавии содиротро қайд мекунад. Бо вуҷуди ин, таъмини пурраи эҳтиёҷот танҳо аз ҳисоби истеҳсоли дохилӣ ҳадафи анҷомёфта ҳисобида намешавад: маълумоти Бонки Ҷаҳонӣ вобастагии Тоҷикистонро аз воридоти озуқаворӣ низ нишон медиҳад. Бинобар ин, амнияти озуқаворӣ бояд аз рӯйи мавҷудият, дастрасии иқтисодӣ, сифат ва устувории таъминот баҳогузорӣ шавад.
- Саноатикунонии босуръат. Пешниҳоди ҳадафи чоруми миллӣ ба афзоиши истеҳсол, таъсиси ҷойҳои корӣ ва коркарди амиқи ашёи хоми маҳаллӣ равона шудааст. Мазмуни амалии он дар пайвастани кишоварзӣ ва истихроҷи захираҳо бо истеҳсоли маҳсулоти дорои арзиши иловашуда ифода меёбад. Гузариш ба иқтисоди дорои нақши бештару самараноки саноат раванди дарозмуддат аст. Барои арзёбии он шумораи корхонаҳои нав бояд бо маҳсулнокӣ, шуғли устувор, рақобатпазирӣ ва саҳми маҳсулоти коркардшуда дар содирот муқоиса шавад.
Ҳамин тариқ, роҳ, барқ, озуқаворӣ ва истеҳсол чор самти ҷудогона набуда, якдигарро тақвият медиҳанд. Роҳ бозорро дастрас мекунад, барқ истеҳсолро имконпазир месозад, кишоварзӣ ашёи хом ва ғизо медиҳад, саноат бошад арзиши иловашуда ва ҷойи кор ба вуҷуд меорад. Самаранокии сиёсати роҳбарӣ дар ҳамоҳанг сохтани ин робитаҳо ва ба манфиати зиндагии мардум равона намудани онҳо зоҳир мегардад.
Дастоварди сиёсӣ вақте ба зиндагии мардум таъсири пойдор мерасонад, ки ба имкони кор, дастрасӣ ба роҳу барқ, маориф ва хизматрасонии босифат табдил ёбад. Аз ин ҷиҳат, чанд мисоли ҳуҷҷатшуда барои арзёбии рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол аҳаммияти махсус доранд:
Коҳиши камбизоатӣ: Бонки Ҷаҳонӣ дар гузориши иттилоотии 22 сентябри соли 2025 нишон медиҳад, ки сатҳи камбизоатӣ аз рӯйи меъёри миллӣ аз 56 фоиз дар соли 2010 то тақрибан 20 фоиз дар соли 2024 коҳиш ёфтааст. Ин тағйирот беҳбуди назарраси вазъи иҷтимоиро нишон медиҳад. Ҳамзамон таъкид мегардад, ки афзоиши музди меҳнат ва маблағҳои интиқолии муҳоҷирон дар ин натиҷа нақши муҳим доштаанд, дар ҳоле ки таъсиси ҷойҳои кории дохилӣ ҳанӯз вазифаи ҳалталаб аст.
Беҳбуди пайвастагии нақлиётӣ: Тибқи маълумоти Бонки Осиёии Рушд, дар доираи марҳалаи дуюми лоиҳаи таҷдиди роҳи Душанбе – сарҳади Қирғизистон солҳои 2005-2013 ду қитъаи роҳ ба дарозии умумии 89 километр ва 60 километр роҳҳои деҳот беҳтар карда шуданд. Ҳамон манбаъ хабар медиҳад, ки вақти миёнаи сафар дар масири 340-километраи Душанбе – сарҳади Қирғизистон аз 13 соат дар соли 2007 то 8 соат дар соли 2012 коҳиш ёфт.
Таҳкими заминаҳои энергетикӣ: 17 декабри соли 2024 Бонки Ҷаҳонӣ гранти 350 миллион доллариро барои марҳалаи якуми барномаи дастгирии анҷоми сохтмони НБО «Роғун» тасдиқ намуд. Дар моҳи июни соли 2026 барои марҳалаи дуюм боз 300 миллион доллар тасдиқ шуд ва ҳаҷми умумии маблағгузории тасдиқшудаи бонк ба 650 миллион доллар расид. Маънии стратегии «Роғун» бо имкони афзоиши таъминоти барқ ва тавсеаи ҳамкории энергетикии минтақавӣ алоқаманд аст.
Ҳифзи истиқлолият дар ҷаҳони муосир ҳам мудофиаи қобили эътимод ва ҳам дипломатияи фаъолро талаб мекунад. Тоҷикистон бо сабаби мавқеи ҷуғрофии худ ба ҳамкории устувори минтақавӣ дар масъалаҳои роҳ, об, энергетика ва амнияти сарҳадӣ ниёз дорад. Дар ин замина, ҳаллу фасли ихтилофҳо тавассути гуфтушунид ҷузъи муҳимми таъмини манфиатҳои миллӣ мебошад.
13 марти соли 2025 дар Бишкек президентҳои Тоҷикистон ва Қирғизистон Шартнома дар бораи сарҳади давлатиро имзо карданд. Дабири кулли СММ ин дастовардро истиқбол намуда, иродаи сиёсии роҳбарони ду кишварро барои ба натиҷа расонидани музокироти чандинсола таъкид кард. Ин рӯйдод мисоли мушаххаси саҳми роҳбарии Пешвои миллат дар пешбурди ҳалли дипломатии масъалаи амниятӣ дар ҳамкорӣ бо ҷониби ҳамсоя мебошад. Соҳибихтиёрии устувор бо ҳамсоягии нек созгор буда, дипломатияи масъул метавонад хароҷоти иҷтимоӣ ва иқтисодии низоъро коҳиш диҳад.
Парчами давлатӣ дар арсаи байналмилалӣ намояндагии давлати мустақил ва манфиатҳои миллиро таҷассум мекунад. Дар давраи соҳибистиқлолӣ ин маъно бо ташаббусҳои Тоҷикистон дар масъалаҳои обу иқлим мазмуни амалӣ пайдо намуд. Маҷмаи Умумии СММ тавассути Қатъномаи 71/222 Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018-2028-ро эълон кард.
Рӯзҳои 22-24 марти соли 2023 Конфронси оби СММ дар Ню-Йорк бо ҳаммизбонии Тоҷикистон ва Подшоҳии Нидерланд баргузор гардид. Ҳамраисии ин чорабинӣ собит месозад, ки кишвари соҳибистиқлол метавонад масъалаи барои худ ҳаётан муҳимро ба муҳокимаи фарогири ҷаҳонӣ барорад.
Дар соли 2025 баргузории конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо дар Тоҷикистон идомаи мантиқии ин талошҳо буд. Муовини Дабири кулли СММ дар суханронии худ нақши Тоҷикистонро дар пешбурди Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо баланд арзёбӣ намуд. Дипломатияи экологӣ бояд бо пажӯҳиши захираҳои об, тарбияи кадрҳо ва маърифати экологӣ мукаммал гардад.
Истиқлолияти давлатӣ дар баробари пояҳои ҳуқуқиву иқтисодӣ ба хотираи таърихӣ ва худшиносии фарҳангӣ такя мекунад. Миллат бо шинохти осори бузургони худ саҳмашро дар тамаддуни башарӣ дарк менамояд ва барои идомаи анъанаҳои донишофарӣ масъулият эҳсос мекунад. Дар ин замина, сиёсати фарҳангии Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон яке аз пояҳои мустаҳками таҳкими ҳувияти миллӣ гардид:
1150-солагии устод Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ (соли 2008): Дар суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Истиқлолият ин ҷашн дар пайванд бо Соли бузургдошти забони тоҷикӣ ва таҷлили байналмилалӣ бо қарори ЮНЕСКО ёд шудааст. Ин ибтикор рисолати адабиву илмии тоҷиконро дар миқёси байналмилалӣ дубора эҳё намуд.
Соли 2009 – Соли бузургдошти Имоми Аъзам: Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ пешниҳод намуд, ки соли 2009 ба муносибати 1310-солагии Абӯҳанифа Нуъмон ибни Собит ба бузургдошти ӯ бахшида шавад. Арзиши амалии ин иқдом дар таҳқиқи мероси динӣ-ҳуқуқӣ, тарғиби таҳаммул ва густариши фарҳанги ҳамзистӣ таҷассум ёфт.
1050-солагии Робияи Балхӣ: Тибқи иттилои Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон, моҳи ноябри соли 2025 дар иҷлоси 43-юми Конфронси генералии ЮНЕСКО ин солгард ба Феҳристи бузургдоштҳои солҳои 2026-2027 ворид гардид. Ин рӯйдод саҳми барҷастаи бонувонро дар таърихи адабиёту фарҳанги тоҷик нишон медиҳад.
600-солагии Мавлоно Абдураҳмони Ҷомӣ: Дар санадҳои Конфронси генералии ЮНЕСКО ба ҳайси солгарди пешниҳоднамудаи Тоҷикистон сабт гардида, ба густариши муколамаи фарҳангӣ мусоидат намуд.
Бузургдошти шахсиятҳо ва сабти мероси фарҳангии ғайримоддӣ ду шакли гуногуни ҳамкории байналмилалӣ мебошанд. Якум ба солгардҳо ва хотираи таърихӣ дахл дорад; дуюм ба ҳифзу интиқоли суннатҳои зинда, ҳунар ва донишҳои мардумӣ.
Наврӯзи байналмилалӣ: Соли 2016 Кумитаи байниҳукуматии ЮНЕСКО Наврӯзро дар Феҳристи намояндагии мероси фарҳангии ғайримоддии башарият сабт намуд. Ҳамчунин бо Қатъномаи 64/253 Маҷмаи Умумии СММ рӯзи 21 март ҳамчун Рӯзи байналмилалии Наврӯз эълон карда шуд.
Ҷашнҳои бостонии Сада ва Меҳргон: Сабти ҷашни Сада дар соли 2023 ва ойини Меҳргон дар соли 2024 ба Феҳристи намояндагии ЮНЕСКО аз ҷониби Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон муштаракан пешниҳод гардид.
Ҳунар ва мусиқии асил: Шоҳкориҳои ҳунарӣ ва суннатии мардуми тоҷик – «Чакан» (соли 2018) ва «Фалак» (соли 2021) ба феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид шуданд.
Ин иқдомот собит месозанд, ки мероси маънавӣ ҳам сарчашмаи худшиносӣ ва ҳам воситаи муаррифии созандаи давлати тоҷикон дар арсаи ҷаҳонӣ мебошад.
Дар солгарди ҷашни 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ чанд самти калидӣ барои рушди устувор аҳаммияти хоса доранд:
Густариши маърифати конститутсионӣ: Пайванди омӯзиши Конститутсия бо таҳлили ҳолатҳои амалии муносибатҳои меҳнатӣ, ҳуқуқ ба таҳсил ва фаъолияти мақомот.
Омӯзиши далелноки таърихи сулҳ: Таҳкими тафаккури муколама ва ҳамдигарфаҳмӣ дар асоси санадҳо ва ҳақиқати таърихӣ.
Тақвияти сармояи инсонӣ: Рушди малакаҳои касбӣ, забондонӣ ва технологияҳои рақамӣ дар мувофиқат бо бозори меҳнат.
Арзёбии сифатии лоиҳаҳо: Баҳогузории инфрасохтор, на танҳо бо ҳаҷми хароҷот, балки бо бехатарӣ, эътимоднокӣ ва беҳбуди ҳаёти шаҳрвандон.
Фарҳанги амнияти иттилоотӣ: Тафаккури интиқодӣ, санҷиши сарчашмаҳо ва масъулияти шаҳрвандӣ дар муҳити рақамӣ.
Таҷрибаи 35-солаи истиқлолияти Тоҷикистон собит месозад, ки эълони истиқлол оғози роҳ буда, ҳифзу рушди он кори пайвастаи тамоми ҷомеаро тақозо мекунад. Дар ин раванд нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар барқарорсозии пояҳои давлатдорӣ, сулҳофарӣ ва муайян намудани самтҳои стратегии рушд калидӣ мебошад.
Таҷлили Рӯзи Конститутсия (6 ноябр), Рӯзи Президент (16 ноябр) ва Рӯзи Парчами давлатӣ (24 ноябр) се рукни тақсимнашаванда – қонуният, роҳбарии масъулона ва ҳувияти шаҳрвандиро таҷассум мекунад. Ин ҳамон «Пайроҳаи нур» аст, ки давлатро аз вартаи низоъ ба марҳалаи субот ва созандагӣ раҳнамун сохт.
Абдураҳимова Дилафруз, муаллими калони кафедраи педагогикаи умумидонишгоҳӣ