Дар таърихи давлатдорӣ ва тамаддуни башарӣ масъалаи ҷазо, бахшиш, масъулият ва бозгашти инсон ба ҷомеа ҳамеша аз муҳимтарин мавзуъҳои фалсафаи ҳуқуқ, ахлоқ ва сиёсат ба шумор меравад. Давлат вақте ба камол мерасад, ки қудрати худро бо адолат, раҳм, хирад ва инсондӯстӣ ҳамоҳанг месозад. Қонун танҳо он гоҳ маънӣ пайдо мекунад, ки дар паси ҳар моддаи он эҳтиром ба шаъну шарафи инсон эҳсос гардад.
Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи авф” аз ҳамин рӯ, дорои аҳаммияти фарохи сиёсӣ, иҷтимоӣ, ахлоқӣ мебошад. Ин беҳтарин иқдоми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳисоб меравад. Тибқи маълумот, қонуни мазкур нисбат ба 18 038 нафар татбиқ мегардад. Аз ин шумора 11 305 нафар аз ҷойҳои маҳрумӣ аз озодӣ, муассисаҳои сукунатӣ ва ҷазоҳои дигари ба маҳрумӣ аз озодӣ алоқаманднабуда озод мешаванд. Муҳлати адонагардидаи ҷазои 6 733 нафар кам карда мешавад. Ҳамчунин, қонун нисбат ба занон ва ноболиғон имтиёзҳои бештарро пешбинӣ менамояд: аз 507 нафар зан 248 нафар аз адои боқимондаи ҷазо озод гардида, нисбат ба 259 нафар муҳлати ҷазо кам карда мешавад; аз 134 нафар ноболиғ 99 нафар озод гардида, нисбат ба 35 нафар муҳлати боқимондаи адои ҷазо кам мегардад.
Ҳар як рақам сарнавишти инсон, оила, фарзанд, модар, падар ва ҷомеаро дар худ дорад. Агар ҳуқуқ дар паси рақам инсонро бинад, он ба фарҳанги адолатгустарӣ ва инсондӯстӣ табдил меёбад.
Авф яке аз шаклҳои зуҳури маънавии давлат дар майдони қонун мебошад. Ҳуқуқ тарзи ҳастии арзишҳо дар зиндагии ҷомеа аст. Агар адолат, озодӣ, масъулият ва шаъну шарафи инсон арзишҳои бунёдии ҷомеа бошанд, пас онҳо бояд дар қонун, суд, ҷазо ва авф таҷассум ёбанд.
Авф нишон медиҳад, ки ҷазо яке аз марҳилаҳои эҳтимолии бозсозии шахсият аст. Инсон бо ҷинояти содиркардааш тамом намешавад. Ӯ метавонад пушаймон шавад, биандешад, худро ислоҳ кунад ва дубора ба ҷомеа баргардад. Авф маҳз ҳамин имкони бозгаштро ба забони ҳуқуқ баён мекунад.
Дар ин маъно, авф гузариш аз ҳуқуқи танҳо ҷазодиҳанда ба ҳуқуқи инсонсоз мебошад. Ҳуқуқи ҷазодиҳанда бештар ба кирдори гузашта менигарад. Ва ҳуқуқи инсонсоз ба ояндаи шахс низ назар мекунад. Авф ҳамин назар ба оянда аст, ки он ба инсон мегӯяд: “ҷомеа хатои туро мебинад, аммо вуҷуди туро танҳо ба ҳамин хато маҳдуд намекунад”.
Ҳар қонун дар худ як тасаввур дар бораи инсон дорад. Агар давлат инсонро мавҷуди тағйирнопазир, маҳкум ба гуноҳ ва беимкони ислоҳ бидонад, авф маънои худро аз даст медиҳад. Аммо агар инсон мавҷуди соҳиби ақл, виҷдон, ирода ва тавоноии бозсозии маънавӣ шинохта шавад, авф ба зарурати ахлоқӣ ва ҳуқуқӣ табдил меёбад.
Маърифатшиносии авф бар се поя устувор аст:
Аввал, инсон метавонад аз кирдори худ сабақ бигирад;
Дуввум, виҷдон метавонад баъди хато бедор шавад;
Севвум, ҷомеа метавонад шахси ислоҳшударо дубора қабул намояд.
Ин се поя нишон медиҳанд, ки авф эътимоди хирадмандонаи давлат ба нерӯи маънавии инсон аст. Давлате, ки танҳо ҷазо медиҳад, инсонро бештар ҳамчун хатокор мебинад. Давлате, ки авфро низ истифода мекунад, инсонро ҳамчун мавҷуди қобили ислоҳ мешиносад.
Авф дар меҳвари худ арзишҳои адолат, раҳм, масъулият, озодӣ, шаъну шараф, эътимод ва ҳамбастагии иҷтимоӣ дорад. Агар ин арзишҳо аз ҳам ҷудо шаванд, ҳуқуқ ё ба сахтгири меафтад ё ба сабукии беандоза. Ҳунари давлатдорӣ дар он аст, ки байни адолат ва раҳм тавозун пайдо кунад.
Адолат талаб мекунад, ки ҷиноят беҷавоб намонад. Раҳм талаб мекунад, ки инсон баъди ҷавобгарӣ имкони бозгашт дошта бошад. Масъулият талаб мекунад, ки шахс кирдори худро дарк кунад. Озодӣ талаб мекунад, ки инсон дубора имкони интихоби роҳи дуруст дошта бошад. Авф ҳамаи ин арзишҳоро дар як ниҳоди ҳуқуқӣ ба ҳам меорад.
Аз ҳамин рӯ, авф зидди адолат нест. Баръакс, авф шакли камолёфтаи адолат аст, зеро адолати воқеӣ ислоҳ кардан, барқарор намудан ва аз нав ба зиндагии солим пайвастани инсон мебошад.
Инсоншиносии ҳуқуқ масъалаи асосиро чунин мегузорад: инсон кист ва давлат бояд бо ӯ чӣ гуна муносибат кунад? Агар инсон танҳо ҷисм, рақам ё воҳиди оморӣ шинохта шавад, ҷазо низ ба амали маъмурӣ табдил меёбад. Аммо агар инсон ҳамчун мавҷуди дорои виҷдон, хотира, пушаймонӣ, умед ва тавоноии маънавӣ шинохта шавад, ҷазо низ бояд хусусияти тарбиявӣ ва бозсозанда дошта бошад.
Авф ба ҳамин инсоншиносии баланд такя мекунад. Авф инсонро шахсе мебинад, ки метавонад аз нав ба ҷомеа бипайвандад. Ҳар қонунро метавон танҳо аз рӯйи моддаҳо хонд, аммо чунин хондан ҳамеша кофӣ нест. Қонун дорои маънои зоҳирӣ ва маънои ботинӣ мебошад. Маънои зоҳирии Қонуни “Дар бораи авф” аз озодкунӣ, кам кардани муҳлати ҷазо ва тартиби татбиқ иборат аст. Аммо маънои ботинии он аз инсондӯстӣ, эътимод, раҳм, хирад иборат мебошад.
Авф забони ахлоқии давлат аст. Давлат тавассути авф ба ҷомеа паём медиҳад, ки қонун танҳо барои маҳрум кардан нест, қонун метавонад роҳ ба сӯйи бозгашт, ислоҳ ва умед низ бошад. Ин паём дар ҷомеа фарҳанги ҳуқуқварзиро мустаҳкам месозад, зеро мардум мебинанд, ки қонун дар баробари сахтгирӣ, чеҳраи инсонӣ низ дорад.
Авф падидаест, ки дар худ адолат ва раҳм, ҷазо ва озодӣ, гуноҳ ва умед, қонун ва ахлоқ, давлат ва шахс, маҳрумият ва бозгашт, масъулият ва бахшиш ба ҳам мепайвандад.
Агар авф танҳо раҳм бошад, метавонад ба беҷазоӣ оварда расонад. Агар ҳуқуқ танҳо ҷазо бошад, метавонад ба сахтгирии бераҳмона табдил ёбад. Аз ин рӯ, авф бояд бо андоза, меъёр, ҳадаф ва масъулияти ҳуқуқӣ татбиқ шавад. Қимати авф дар ҳамин аст, ки он на адолатро бекор мекунад ва на инсонро қурбони ҷазои беохир месозад.
Дар ҳамин ҷо моҳияти баланди давлатдории ҳуқуқбунёд ошкор мегардад: давлат медонад, ки кай, нисбат ба кӣ ва бо кадом ҳадаф роҳи сабукӣ, бахшиш ва бозсозиро истифода кунад.
Авф дар шуури инсон, дар хотираи оила, дар фазои ҷомеа ва дар муносибати шаҳрванд бо давлат низ таъсир мегузорад. Шахси авфшуда танҳо аз маҳбас ё ҷазо озод намешавад, ӯ ба вазъи нави маънавӣ ворид мегардад. Ин вазъият метавонад бо пушаймонӣ, эҳсоси масъулият, умед ва иродаи оғоз аз нав ҳамроҳ бошад.
Дар таҷрибаи ҷаҳонӣ авф бо шаклҳои гуногун вуҷуд дорад. Дар баъзе давлатҳо он бо салоҳияти сарвари давлат вобаста аст; дар баъзе дигар бо қарорҳои порлумонӣ, рӯйдодҳои таърихӣ, ҷашнҳои миллӣ, оштии иҷтимоӣ ё зарурати кам кардани фишори низоми маҳбасҳо. Аммо моҳияти умумии он дар аксари ҷомеаҳо як аст: давлат дар ҳолатҳои муайян аз сахтгирии пурраи ҷазо мегузарад ва ба инсон имкони бозгашт медиҳад.
Дар кишварҳои аврупоӣ авф бештар бо мафҳуми инсонӣ шудани ҳуқуқи ҷиноятӣ, ҳифзи шаъну шарафи инсон ва ислоҳи низоми маҳбасҳо пайваст мегардад. Дар кишварҳои Амрико авф ва бахшиш баъзан ҳамчун василаи ислоҳи ҳукмҳои аз ҳад сахт, барқарорсозии адолат ё сабук кардани ҷазо истифода мешавад. Дар ҷомеаҳои шарқӣ ва исломӣ авф бо мафҳумҳои раҳм, тавба, ислоҳ, бахшиш ва поксозии маънавӣ пайванди амиқ дорад. Дар кишварҳое, ки ҷангҳои дохилӣ ё буҳронҳои сиёсиро аз сар гузарондаанд, авф метавонад воситаи оштии миллӣ ва бозсозии ҷомеа бошад.
Ҳамин таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки авф падидаи маҳдуди як кишвар нест. Он яке аз шаклҳои умумии муносибати тамаддунҳо ба масъалаи ҷазо, бахшиш ва сарнавишти инсон аст.
Дар шароити Тоҷикистон Қонуни “Дар бораи авф” бояд дар заминаи давлатсозӣ, таҳкими сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва рушди фарҳанги ҳуқуқӣ фаҳмида шавад. Тоҷикистон ҷомеаест, ки арзиши сулҳ, оромӣ, ваҳдат ва ҳамзистии иҷтимоиро аз таҷрибаи таърихии худ амиқ дарк мекунад. Аз ин рӯ, ҳар санаде, ки ба коҳиши шиддати иҷтимоӣ, бозгашти инсон ба ҷомеа ва таҳкими оила мусоидат мекунад, аҳаммияти махсус пайдо менамояд.
Баъзан гумон мешавад, ки авф танҳо амали раҳм аст. Аммо аз нигоҳи давлатшиносӣ, авф паҳлуи ҷиддии амниятӣ низ дорад. Шахсе, ки бо роҳи қонунӣ, бо эҳсоси масъулият ва таҳти назорати иҷтимоӣ ба ҷомеа бармегардад, метавонад ба узви солими ҷомеа табдил ёбад. Аммо шахсе, ки муддати дароз аз ҷомеа ҷудо мемонад ва умеди бозгаштро аз даст медиҳад, метавонад ба бегонашави гирифтор шавад.
Аз ин рӯ, авф бояд бо чораҳои баъдиозодшавӣ ҳамроҳ бошад: шуғл, касбомӯзӣ, дастгирии оилавӣ, роҳнамоии равонӣ, назорати иҷтимоӣ, тарбияи ҳуқуқӣ ва ҷалб ба зиндагии солим. Танҳо дар ин сурат авф аз амали якдафъаина ба сиёсати инсонсоз табдил меёбад.
Авф агар бо барномаи иҷтимоӣ пайваст шавад, метавонад сатҳи такрори ҷиноятро коҳиш диҳад, хароҷоти маҳбасҳоро кам кунад, оилаҳоро барқарор созад ва боварии шаҳрвандонро ба давлат афзоиш диҳад.
Ҳуқуқ бе виҷдон ба маҷмӯи қоидаҳои сард табдил меёбад. Виҷдон бе ҳуқуқ бошад, метавонад танҳо эҳсоси шахсӣ боқӣ монад. Авф маҳз ҷое аст, ки ҳуқуқ ва виҷдон ба ҳам мерасанд. Давлат тавассути ҳуқуқ амали виҷдонмеҳвар анҷом медиҳад ва ба инсон имкони бедории виҷдон медиҳад.
Ҷазо метавонад шахсро аз озодӣ маҳрум кунад, аммо танҳо виҷдон метавонад ӯро аз дарун дигар кунад. Агар авф бо пушаймонӣ, ислоҳ ва масъулият пайваст гардад, он на танҳо озодкунии ҷисм, балки бедории маънавии шахс низ шуда метавонад.
Аз ҳамин нигоҳ, авф як мактаби ахлоқии ҳуқуқ аст, ки он ба ҷомеа меомӯзад, ки ҷазо набояд ба нафрат табдил ёбад, адолат набояд аз раҳм ҷудо шавад ва инсон набояд барои ҳамеша маҳкуми як хатои худ бимонад.
Дар асоси таҳлили мазкур метавон андешаи инсонгароии ҳуқуқро ҳамчун заминаи назариявии омӯзиши авф пешниҳод кард. Инсонгароии ҳуқуқ чунин маъно дорад, ки тамоми ниҳодҳои ҳуқуқӣ бояд дар ниҳоят ба ҳифзи инсон, ислоҳи инсон, тарбияи инсон ва таҳкими зиндагии солими иҷтимоӣ хизмат кунанд.
Занҷираи маъноии ин назария шаъну шарафи инсон; адолат, масъулият, виҷдон, ислоҳ, бозпайвандии иҷтимоӣ, суботи ҷомеа аст.
Дар ин занҷира авф мақоми марказӣ дорад, зеро он гузаргоҳест миёни ҷазо ва бозгашт, миёни гуноҳ ва умед, миёни маҳрумият ва зиндагии нав.
Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи авф” аз нигоҳи фалсафаи ҳуқуқ, ахлоқи иҷтимоӣ ва давлатшиносӣ падидаи дорои аҳаммияти бузург мебошад. Он нишон медиҳад, ки давлат дар баробари ҳифзи қонун ва тартибот, инчунин ба сарнавишти инсон, имкони ислоҳ, бозгашт ба ҷомеа ва эҳёи маънавии шахс аҳаммият медиҳад.
Дар таҷрибаи Тоҷикистон, Қонуни “Дар бораи авф” метавонад ҳамчун намунаи равшани инсонгароии ҳуқуқ, фарҳанги давлатдории адолатгустар ва сиёсати иҷтимоии инсонмеҳвар арзёбӣ гардад. Моҳияти олии он дар он аст, ки давлат қудрати худро барои барқарор намудан истифода мебарад. Ин аст симои баланди давлатдории инсондӯстона: давлат инсонро барои хато ҷавобгар медонад, аммо дари умед, ислоҳ ва бозгаштро ба рӯйи ӯ намебандад.
Далер Комилов, н.и.ф., дотсент, мудири кафедраи таърих ва робитаҳои байнифарҳангӣ.