(бахшида ба 85 – умин солгарди Шоири халқии Тоҷикистон Лоиқ Шералӣ)
Эҷодиёти Лоиқ Шералӣ аз ҷиҳати забоншиносӣ ва фарҳангшиносӣ сарчашмаи муҳимми омӯзиши вожаҳои марбут ба касбу ҳунар ба шумор меравад. Шоир дар ашъораш аз луғатҳои халқӣ, касбӣ ва таърихӣ васеъ истифода бурда, зиндагии иҷтимоӣ, меҳнат, анъана ва фарҳанги тоҷиконро инъикос намудааст. Аз нигоҳи назариявӣ, вожаҳои марбут ба касбу ҳунар дар осори ӯ хусусиятхои хосса доранд.
Дар ашъори Лоиқ Шералӣ вожаҳои марбут ба соҳаи касбу ҳунар бисёр истифода шудааст. Ӯ зиндагии мардум, меҳнати марди деҳқон, усто, чӯпон ва дигар соҳибкасбонро бо эҳтиром дар эҷодиёти худ тасвир кардааст. Яке аз хусусиятҳои муҳимми эҷодиёти ӯ истифодаи калимаҳои вобаста ба касбу ҳунар мебошад. Ин гуна вожаҳо ба шеърҳои ӯ ранги тоза бахшидааст.
Шоир бештар касбҳои мардумиро васф мекунад, зеро ӯ меҳнатро асоси зиндагии инсон медонист. Дар шеърҳои ӯ соҳибкасбон бо эҳтиром ёд мешаванд. Дар эҷодиёти Лоиқ деҳқон рамзи заҳмат, сабр ва зидагисозӣ мебошад.
Шоир мардуми Тоҷикистонро меҳнаткаш медонад ва ранҷи деҳқонро муқаддас мешуморад. Ба ин соҳа вожаҳои деҳқон, шудгор, кишт, хирман, гандум, дос, замин, обёрӣ, тухм, хосил дохил мешаванд.
Дасти деҳқон гарчи пурожанг аст,
Аз баракат хонаи мардум қанд аст.
Дар ин байт “дасти пурожанг” нишонаи меҳнати сахт аст. Шоир нишон медиҳад, ки маҳз меҳнати деҳқон сабаби фаровонии зиндагии халқ мешавад.
Дар байти дигар шоир калимаҳои “арақ”, “замин”, “нон”, “меҳнат” фазои воқеии зиндагии мардумро инъикос кардааст.
Аз арақи деҳқон замин гул мекунад,
Нони мардум бӯйи меҳнат мегирад.
Чӯпон дар шеърҳои Лоиқ Шералӣ рамзи содагӣ, озодӣ ва зиндагии кӯҳистон мебошад. Вожаҳои марбут ба ин соҳа инҳоянд: чӯпон, рама, най, чарогоҳ, кӯҳ, гӯсфанд, саҳро, пода ва ғайраҳо.
Найи чӯпон ба дили кӯҳ садо дод ҳанӯз,
Ёди айёми ҷавонӣ ба само дод ҳанӯз.
“Нон” ва “кӯҳ” муҳити зиндагии чӯпонро нишон медиҳанд ва оҳанги шеър бошад, орому осудагиро баён мекунад.
Чӯпон ба саҳро бо суруди субҳ мерафт,
Аз паси ӯ офтоби гарм мерафт.
Ин ҷо шоир чӯпонро ҳамчун инсони поку наздик ба табиат тасвир кардааст. Лоиқ Шералӣ ҳунармандонро офарандаи зебоӣ ва ободии зиндагӣ мешуморад. Ҳунарманд дар ҳар давру замон бо ҳунару касби доштааш фаъолият менамояд ва ризқи хешро аз ҳунари доштааш меёбад. Вожаҳои марбут ба соҳаи ҳунармандӣ усто, оҳангар, болға, сандон, мех, оташ, дуредгар, корд, ҳунар мебошанд. Шоир ин гуна калимаҳоро дар ашъори худ фаровон истифода кардааст.
Болғаи усто суруди меҳнат аст,
Аз садояш хонаҳо обод аст.
Калмаҳои “болға”, “меҳнат”, “обод” аҳаммияти кори усторо нишон медиҳад. Дар байти дигар шоир оҳангарро ҳамчун инсони қавиирода ва заҳматкаш тасвир кардааст, ки чунин аст:
Оҳангар аз оташ сӯзон гузашт,
То ки шамшери ҷавонмардӣ тарош-т.
Ҳунари бофандагӣ ва дӯзандагӣ низ дар ашъори шоир бо як ҳунари воло тасвир шудааст. Лоиқ ҳунарҳои занони тоҷикро бо меҳру эҳтироми баланд тасвир мекунад. Ба касби бофандагию дӯзандагӣ калимаҳои бофанда, адрас, атлас, ришта, сӯзан, гулдӯзӣ, матоъ, нақш ва ғайраҳо дохил мешаванд. Дар эҷодиёти шоир ин гуна байтҳо, ки дар онҳо вожаҳои марбут ба ин соҳаҳо фаровон истифода шудаанд.
Ришта-ришта орзу мебофт модар,
Дар адрасаш нури дил мешуд баробар.
“Ришта” ва “адрас” рамзи ҳунари миллии занони тоҷик мебошад. Ҳунармандзанҳои тоҷик аз риштаҳои гуногунранг матоъҳои зиёд омода мекунанд.
Сӯзани модар ба матоъ ҷон медод,
Нақши гул бар зиндагӣ имкон медод.
Шоир дар ин байти овардашуда занонро ҳамчун офариниши зебоӣ нишон додааст.
Омӯзгорӣ низ касби муқаддас аст. Лоиқ Шералӣ дар ашъори худ аз касб низ ёдовар шуда вожаҳои марбут ба ин соҳаро низ дар эҷодиёташ ҷой додааст ва мегӯяд, ки омӯзгор чароғи маърифат аст. Калимаҳои вобаста ба ин соҳа муаллим, китоб, дафтар, мактаб, дониш, қалам ва ғайраҳо мебошанд. Шоир дар байти зерин омӯзгорро ҳамчун раҳнамои ҷомеа васф кардааст:
Муаллим шамъи роҳи мардум аст,
Нури фардои дилу андум аст.
Шоир дар эҷодиёти худ вожаҳои мардумиро низ истифода мебарад, то ин ки шеърҳояш ба дил наздик шавад. Дар ашъори шоир калимаҳои сирф тоҷикӣ ба монанди адрас, хирман, най, сандон мавҷуданд, ки рамзи миллии тоҷикӣ доранд.
Қариб дар ҳамаи шеърҳои Лоиқ Шералӣ меҳнат муқаддас шуморида мешавад. Бисёр вожаҳои касбӣ бо оҳанги шеър мувофиқ омадаанд ва хонандаро ба муҳити воқеӣ мебаранд.
Хулоса, дар эҷодиёти Лоиқ Шералӣ вожаҳои вобаста ба касбу ҳунар барои тасвири зиндагии мардум, нишон додани арзиши меҳнат, эҳёи фарҳанги миллӣ ва офаридани забони содаю таъсирбахш хизмат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, ашъори ӯ ба дили мардум наздик шудааст ва то имрӯз аҳаммияти худро гум накардааст.
Дар эҷодиёти шоир аз ҷумлаи осори пурғановати адабиёти муосири тоҷик ба ҳисоб рафта, аз ҷиҳати забоншиносӣ, услубшиносӣ ва фарҳангшиносӣ аҳаммияти калон дорад. Дар ашъори Лоиқ Шералӣ истифодаи вожаҳои вобаста ба касбу ҳунар мавқеи махсус дорад, онҳо на танҳо воситаи номгузории пеша ва фаъолияти меҳнатӣ мебошанд, балки ҳамчун унсури муҳимми тасвири бадеӣ ва ифодаи ҷаҳонбинии миллӣ хизмат мекунандТаҳлили назариявии ин гуруҳи калимаҳо нишон медиҳад, ки Лоиқ Шералӣ ба забони зиндаи мардум такя намуда, вожаҳои касбиро бо як маҳорати баланд дар матни шеърҳояш ворид кардааст. Ин гуна калимаҳо барои таҷассум намудани зиндагии воқеии халқ истифода шудаанд.
Вожаҳои касбу ҳунар дар осори ӯ чанд хусусияти муҳимми забонӣ доранд:
- Онҳо бештар хусусияти миллӣ дошта, аз захираи луғавии халқӣ сарчашма мегиранд;
- Ин вожаҳо содаву равон буда, ба услуби гуфтугӯии мардум наздик мебошанд;
- Бисёре аз онҳо маънои маҷозӣ ва рамзӣ гирифта, барои ифодаи ғояҳои иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва ватандӯстӣ истифода мешаванд.
Масалан, деҳқон дар ашъори Лоиқ танҳо як соҳибкасб будан нест, балки рамзи ободкорӣ, заҳмат ва идомаи ҳаёт мебошад. Ҳамин тавр, вожаҳои марбут ба касбу ҳунар дар эҷодиёти Лоиқ Шералӣ на танҳо як гуруҳи луғавӣ, балки воситаи муҳимми тасвири бадеӣ, ифодаи андешаҳои иҷтимоӣ ва тарғиби арзишҳои миллӣ ба шумор мераванд. Омӯзиши онҳо барои таҳқиқи забони адабӣ, услуби инфиродии шоир ва фарҳанги миллии тоҷик муҳиммияти назариявӣ ва амалӣ даранд.
Кенҷазода Фарҳод, омӯзгори кафедраи назария ва амалияи забоншиносӣ